BAKI, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi, Rufiz Hafizoğlu
Bu gün Ər-Riyadda ABŞ Prezidenti Donald Tramp və Suriya keçid hökumətinin prezidenti Əhməd əş-Şəraa arasında baş tutan görüş Yaxın Şərqdə yeni geosiyasi cizgilərin çəkilməsinə səbəb olub. Regionun iki əzəli rəqibi – İran və İsrail – bu görüşdən eyni dərəcədə narahatlıq keçirirlər. Mövqeləri, ittifaqları və strateji məqsədləri bir-birindən fərqli olsa da, hər iki ölkəni bu narahatlıqda ortaq edən amil – Suriyada təsir imkanlarını itirmək qorxusudur.
Tehran üçün geosiyasi sərhədlərin daralması
İran, 2011-ci ildən bəri Suriyada Əsəd rejiminin əsas dayağı olub. Həm İnqilab Keşikçiləri Korpusu, həm də Hizbullah kimi vasitəçi qruplar vasitəsilə Dəməşqdəki təsirini sabit saxlamağa çalışıb. İranın strateji baxımdan Suriya üzərindəki nəzarəti, Livana və Aralıq dənizi sahillərinə çıxış, həmçinin İsrailə qarşı potensial cəbhə formalaşdırmaq baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır.
Lakin Tramp–Şəraa görüşü və bu kontekstdə ABŞ-ın sanksiyaları ləğv etmək istəyi, Tehranın Suriyadakı nüfuzunun beynəlxalq səviyyədə balanslaşdırılması təhlükəsini doğurur. Əgər Suriya yeni bir beynəlxalq kurs seçərsə – yəni ABŞ və ərəb ölkələri ilə yaxınlaşarsa – bu, İran üçün strateji uduzma demək olacaq.
İran mediasında artıq bu istiqamətdə narahatlıq ifadə olunmağa başlanılıb. Məsələn, "Tasnim" və "Fars" kimi yarırəsmi agentliklər ABŞ-ın bu addımını “İslam dünyasının parçalanması cəhdi” kimi təqdim edir. Tehran, eyni zamanda, bu diplomatik açılımı Səudiyyə Ərəbistanının artan regional nüfuzunun göstəricisi kimi qəbul edir.
Tel-Əvivin təhlükəsizlik narahatlığı
Digər tərəfdən, İsrail üçün bu görüş tamamilə fərqli təhlükəsizlik dilemması yaradır. İsrail uzun müddətdir ki, Suriyanı İranın “strateji uzantısı” hesab edir. İsrail ordusunun dəfələrlə Suriyada İranın hərbi mövqelərinə hava zərbələri endirməsi də məhz bu təhlükə algısından qaynaqlanır.
Trampın Suriyaya yönəlik sanksiyaları qaldırmaq istəyi və Dəməşqlə dialoqa girməsi İsrailin regiondakı sərbəst hərbi manevr imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Üstəlik, ABŞ-ın Suriya ilə münasibətləri normallaşdırması, İranın bölgədəki nüfuzunu zəiflətmək yerinə, yeni bir güc balansı yaratmaq təhlükəsi doğurur ki, bu da İsrailin mövcud təhlükəsizlik strategiyasını sual altına qoyur.
İsrail KİV-ləri – xüsusilə “Haaretz” və “Jerusalem Post” – bu prosesin “sürətlə dəyişən regional siyasi oyunun bir hissəsi” olduğunu yazır və ABŞ-ın İsrailə əvvəlcədən xəbər vermədən belə bir diplomatik təşəbbüsə başlamasını “müttəfiqə qarşı soyuq davranış” kimi şərh edirlər.
Birləşdirən narahatlıq: Suriyanın istiqamət dəyişikliyi
Bütün bu fərqli baxışlara baxmayaraq, İran və İsrailin narahatlığını birləşdirən əsas məqam Suriyanın ABŞ və ərəb dünyası ilə yaxınlaşma ehtimalıdır. Bu, bir tərəfdən İranın strateji hegemonluğunu təhlükəyə atır, digər tərəfdən İsrailin İran əleyhinə qurduğu təhlükəsizlik arxitekturasını zəiflədir. Maraqlıdır ki, bu dəfə Tehran və Tel-Əviv eyni hadisəni – Trampın təşəbbüsünü – eyni dərəcədə təhdid kimi qiymətləndirirlər.
Bu da göstərir ki, Yaxın Şərqdə kartlar yenidən qarışır və yeni geosiyasi balans formalaşır. Vaxtilə düşmən cəbhələrdə dayanan ölkələr, bəzən eyni təhlükəyə qarşı eyni hissləri yaşaya bilirlər – bu isə bölgədə diplomatik oyunun nə qədər mürəkkəbləşdiyini sübut edir.
Yeni Yaxın Şərq: diplomatik çevriliş dövrü
Tramp administrasiyasının bu addımı – yəni Suriya ilə normallaşma təşəbbüsü – həm də ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətində yeni yanaşmasının göstəricisidir. “ÖNCƏ AMERİKA” prinsipi ilə hərəkət edən Tramp üçün bu proses həm də regional sabitliyi iqtisadi və diplomatik dividendlərə çevirmək imkanıdır.
Bu addımın davamında ABŞ-ın regionda yeni ittifaqlar qurması, ərəb ölkələri ilə münasibətləri dərinləşdirməsi və Suriya üzərindən İran təsirini balanslaşdırmağa çalışması istisna deyil. Əgər Tramp bu prosesi uğurla başa çatdırarsa, bu, onun Yaxın Şərqdə miras buraxacağı əsas siyasi uğurlardan biri ola bilər.
