İdir (əsl adı Həmid Çeriet) Şimali Afrikanın bərbər (kabil) mədəniyyətini dünyaya tanıdan və bu zəngin folkloru qlobal müstəviyə çıxaran ən məşhur müğənni, bəstəkar və gitaraçıdır. O, folk, rok, fransız şansonu və caz ritmlərini ənənəvi bərbər melodiyaları ilə sintez edərək tamamilə fərqli bir üslub yaradıb. Akustik gitara və fleytanın unikal harmoniyası üzərində qurduğu mahnıları ilə dünya musiqisinin banilərindən birinə çevrilib. Mahnılarını yalnız öz doğma bərbər dilində (kabil dialektində) ifa edən sənətçi, musiqi tarixi boyu Şimali Afrikanın kimlik, mədəniyyət və azadlıq rəmzi olaraq qəbul edilib.
İlk illəri, geologiya təhsili və gözlənilməz başlanğıc
İdir 25 oktyabr 1949-cu ildə Əlcəzairin Kabil bölgəsində yerləşən Ayt Lahsen kəndində, bədəvi bir çoban ailəsində anadan olub. O, dağlıq kənd mühitində, qədim bərbər nağılları, laylaları və ənənəvi hekayələri ilə böyüyüb. Gənclik illərində onun musiqiçi olmaq kimi bir planı yox idi. İdir ali təhsilini tam fərqli bir sahədə – geologiya ixtisası üzrə alıb və neft-qaz sahəsində işləməyə hazırlaşırdı.
Lakin 1973-cü ildə onun həyatını tamamilə dəyişən bir hadisə baş verdi. Əlcəzair rəsmi dövlət radiosunda yayımlanan bir mədəniyyət proqramında çıxış etməli olan məşhur qadın ifaçı qəflətən xəstələndi. Proqramın prodüserləri studiyada olan gənc Həmiddən təcili olaraq onun əvəzinə bir mahnı oxumasını xahiş etdilər. Onun gitara ilə bədahətən ifa etdiyi laylay tipli mahnı radio vasitəsilə bütün ölkəyə yayıldı və bir gecədə inanılmaz bir populyarlıq qazandı. Mühafizəkar ailəsinin onun musiqi ilə məşğul olduğunu bilməsini istəməyən gənc, bərbər dilində “O, yaşayacaq” və ya “Mən mövcudam” mənasına gələn “İdir” təxəllüsünü götürdü.
“A Vava Inouva”: Beynəlxalq arenada böyük fırtına
İdirin dünya səviyyəli bir ulduza çevrilməsi 1976-cı ildə işıq üzü görən və onun ilk albomuna adını verən “A Vava Inouva” (Ay ata, İnuva) mahnısı ilə reallaşdı. Bu mahnı bərbər dilində qlobal miqyasda hitə çevrilən ilk sənət əsəridir. Mahnının mətni Kabil dağlarının qarlı və sərt qış günlərində, palıd odunu ilə yanan ocağın ətrafına toplanan bir ailənin isti, səmimi və bir qədər də kədərli hekayəsindən bəhs edir.
Mahnıdakı ecazkar melodiya quruluşu, tənha gitaranın və kövrək fleytanın dialoqu Qərb dinləyicisini heyran etdi. Bu kompozisiya dünyanın 70-dən çox ölkəsində radiolarda yayımlandı, böyük musiqi siyahılarına daxil oldu və fransız, ingilis, ispan dilləri də daxil olmaqla 15-dən çox fərqli dilə tərcümə edilərək müxtəlif sənətçilər tərəfindən oxundu. Bu böyük uğurun ardınca İdir 1975-ci ildə rəsmən Fransaya köçdü, Parisdə məskunlaşdı və yaradıcılıq mərkəzini Avropaya daşıdı.
Sürgün illəri, diskoqrafiya və qlobal tərəfdaşlıqlar
Fransada yaşadığı dövrdə İdir uzun müddət yeni albom buraxmağa tələsmədi. O, musiqinin kommersiyalaşmasına qarşı çıxaraq hər bir əsərinin üzərində illərlə işləyirdi. 1979-cu ildə “Ay Arrac Nneɣ” (Bizim uşaqlar) albomunu çıxardıqdan sonra uzun müddət səssizliyə çəkildi.
Yalnız 1993-cü ildə “Les Chasseurs de Lumières” (İşıq ovçuları) albomu ilə geri qayıdan musiqiçi, azadlıq və multikulturalizm mövzularını yenidən gündəmə gətirdi. Karyerasının ən parlaq layihələrindən biri olan 1999-cu il təvəllüdlü “Identités” (Kimliklər) albomunda isə o, musiqinin birləşdirici gücünü nümayiş etdirdi. Bu albomda Manu Çao, Şarl Aznavur, “Zebda” qrupu və Şimali Afrikanın digər məşhur ulduzları ilə bənzərsiz duetlər yer alırdı. İdir Qərb caz-rok elementləri ilə Şərqin kədərli vokal strukturunu elə bir ustalıqla birləşdirdi ki, onun hər bir konserti sülh manifestinə çevrilirdi.
Onun mühüm albomları sırasına aşağıdakılar daxildir:
A Vava Inouva (1976): Bərbər dilində qlobal etnik musiqinin bünövrəsini qoyan debüt albom.
Ay Arrac Nneɣ (1979): Sosial və siyasi yüklü, gəncliyə xitab edən poetik əsər.
Identités (1999): Multikulturalizm və fərqli mədəniyyətlərin musiqi sintezi layihəsi.
La France des Couleurs (2007): Fransadakı mühacirlərin, fərqli rənglərin və mədəni müxtəlifliyin müdafiəsinə həsr olunmuş rok, hip-hop və folk sintezi.
Ici et Ailleurs (2017): Şarl Aznavur və Cerard Depardye kimi Fransanın əfsanəvi simalarının mahnılarının bərbər dilindəki unikal interpretasiyası.
Etnik kimlik mübarizəsi və vətənlə tarixi barışıq
İdir sadəcə bir gitaraçı deyil, həm də bərbər xalqının hüquqlarının, dilinin və qədim mədəniyyətinin ən böyük rəsmi müdafiəçisi idi. Əlcəzairdə uzun illər boyu bərbər dilinin rəsmi dövlət dili kimi tanınmamasına və hakim siyasi rejimlərin milli azlıqlara qarşı yürütdüyü assimilyasiya siyasətinə etiraz olaraq, o, doğma vətənində konsert verməkdən qəti şəkildə imtina etmişdi. O, bəyan edirdi ki, xalqı öz dilində azad danışmayana qədər o səhnəyə çıxmayacaq.
Yalnız 38 illik böyük bir ayrılıqdan və mühacirət həyatından sonra, 2018-ci ildə Əlcəzair hökuməti bərbər dilinə rəsmi status verdikdən sonra İdir paytaxt Əlcəzair şəhərinə geri qayıtdı. Onun reallaşdırdığı tarixi konsert ölkədə milli barışıq və demokratik oyanış günü kimi qeyd olundu. Minlərlə insanın göz yaşları içində izlədiyi bu konsert onun vətəninə son hədiyyəsi oldu.
İdir 2 may 2020-ci ildə Parisdə, ağciyər xəstəliyindən vəfat etdi. Onun vəfatı təkcə Əlcəzairdə deyil, bütün Fransa və dünya musiqi ictimaiyyətində böyük kədərlə qarşılandı. Rəsmi dövlət başçıları və dünya şöhrətli sənətçilər onu “Şərqin azadlıq tərənnümçüsü” kimi yad etdilər. Onun qoyduğu zəngin akustik irs bu gün də Şimali Afrikanın ən böyük mədəniyyət xəzinəsi sayılır.
