Yaxın Şərq regionunun təhlükəsizlik arxitekturası onilliklərdir ki, Tehran rejiminin ekspansionist xarici siyasəti, məzhəb amilindən siyasi alət kimi istifadə etməsi və Körfəz ölkələrinə qarşı rəsmi şəkildə yürütdüyü aqressiv hərbi doktrina səbəbindən dərin regional böhran içərisindədir. Özünü hər zaman İslam həmrəyliyinin müdafiəçisi və regionda sabitliyin tərəfdarı kimi təqdim etməyə çalışan İran, praktiki müstəvidə ərəb ölkələrinin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və daxili sabitliyinə qarşı rəsmi ikili standartlar və qanlı proksi (vəkil) müharibələri yürüdür. Son dövrlərdə Qətərin, Səudiyyə Ərəbistanının və Küveytin rəsmi səviyyədə İrana qarşı irəli sürdüyü kəskin ittihamlar, Tehranın regional təhdidlərinin artıq kritik və dözülməz bir həddə çatdığını rəsmən nümayiş etdirir.
Diplomatiyada ikili standartlar: İslam həmrəyliyi pərdəsi arxasında rəsmi ekspansiya
İranın ərəb dünyasına yönəlik xarici siyasətinin ana xəttini “ritorika ilə reallıq arasındakı fundamental ziddiyyət” təşkil edir. Tehran hakimiyyəti beynəlxalq platformalarda mütəmadi olaraq “mehriban qonşuluq”, “İslam birliyi” və “Yaxın Şərqdə xarici müdaxiləyə son qoyulması” rəsmi tezislərini müdafiə etsə də, real addımları tamamilə əksini göstərir.
İran öz ərazisinə və ya daxili işlərinə olan ən kiçik tənqidi “suverenliyə qəsd” kimi rəsmən xarakterizə etdiyi halda, İraq, Suriya, Yəmən və Livanın dövlət suverenliyini tamamilə heçə sayaraq bu ölkələrin rəsmi sərhədləri daxilində qeyri-qanuni hərbi infrastrukturlar formalaşdırır. Beynəlxalq hüquq müstəvisində bu ikiüzlülük Körfəz ölkələrinin sərt reaksiyasına səbəb olub.
Küveyt Hökumətinin rəsmi bəyanatında bu ikili standartlar kəskin şəkildə ifşa edilərək vurğulanır:
“Küveytin təhlükəsizliyi, suverenliyi və ərazi bütövlüyü ölkəmiz üçün qırmızı xətdir. Dövlətimiz beynəlxalq hüquq çərçivəsində özünü hər növ xarici təhdid və təcavüzdən qorumaq üçün bütün zəruri rəsmi tədbirləri görmək hüququnu rəsmən özündə saxlayır.”
Məzhəbçilik siyasəti və ərəb dövlətlərinin daxili parçalanması
İran Yaxın Şərqdə öz strateji dərinliyini təmin etmək və suveren ərəb dövlətlərini daxildən zəiflətmək üçün ideoloji silah kimi məzhəb amilindən səmərəli istifadə edir. Tehranın yürütdüyü məzhəbçilik siyasəti ərəb cəmiyyətlərində tarixən mövcud olan daxili rəngarəngliyi qanlı rəsmi münaqişə ocaqlarına çevirib.
Proksi şəbəkələrin rəsmi orduya çevrilməsi: Yəməndə husilər (“Ənsarullah“), Livanda “Hizbullah“, İraqda “Həşd əş-Şaabi” və Suriyadakı müxtəlif silahlı briqadalar birbaşa İran İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) rəsmi hərbi, loqistik və maliyyə dəstəyi ilə idarə olunur. Bu qruplaşmalar yerləşdikləri ölkələrin rəsmi mərkəzi hökumətlərinə tabe olmaqdan imtina edərək, dövlət daxilində dövlət funksiyasını yerinə yetirirlər.
Sərhədyanı sabitliyin rəsmi pozulması: Suriyada Bəşşar Əsəd rejiminin süqutundan və idarəçiliyin Prezident Əhməd əl-Şaraanın rəhbərliyinə keçməsindən sonra da İran özünün məzhəbçi hərbi logistika marşrutlarını qorumağa çalışır. Cari ilin iyul ayında Suriya Daxili İşlər Nazirliyi və Gömrük Baş İdarəsi tərəfindən Əl-Tanf sərhəd-keçid məntəqəsində İraqdan gələn və daxilində “Almas” tank əleyhinə raketləri, PUA-lar və qanadlı raket hissələri gizlədilən neft tankerinin ələ keçirilməsi bunun bariz sübutudur.
Suriya rəsmi orqanları bu əməliyyatdan sonra yaydıqları rəsmi bəyanatda Tehran və onun tərəfdaşlarına xəbərdarlıq edib:
“Suriyanın sərhədlərinin qorunması və milli suverenliyin təmin edilməsi dövlətimizin ən ali rəsmi prioritetidir. Səlahiyyətli orqanlarımız Suriya ərazilərindən qonşu ölkələrin təhlükəsizliyini təhdid edən silah qaçaqmalçılığı dəhlizi və ya terror qruplaşmalarının tramplini kimi istifadə olunmasına qətiyyən icazə verməyəcəkdir.”
Körfəz ölkələrinə qarşı hərbi təhdidlər və enerji terroru
Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, BƏƏ və Küveyt kimi iqtisadi cəhətdən nəhəng və rəqəmsal infrastruktura malik Körfəz Əməkdaşlıq Şurası (KAŞ) üzvləri mütəmadi olaraq İranın rəsmi hərbi təhdidlərinin birbaşa hədəfinə çevrilirlər. Tehran öz hərbi ambisiyalarını reallaşdırmaq üçün qonşu ərəb dövlətlərinin mülki və strateji sənaye obyektlərini vurmaqdan çəkinmir.
Səudiyyə Ərəbistanının neft infrastrukturuna birbaşa zərbələr: İranın birbaşa hərbi təcavüzü nəticəsində Səudiyyə Ərəbistanının rəsmi müdafiə sistemləri mütəmadi olaraq sınağa çəkilir. Cari ilin mart və aprel aylarında atəşkəs elanlarına rəğmən, İran pilotsuz təyyarələri və raketləri tərəfindən Səudiyyə Ərəbistanının milli neft şirkəti “Aramco”nun ən böyük emal zavodu olan Ras Tanura, Şərq-Qərb boru kəməri, Mənifə neft yatağı, habelə SATORP (Cübeyl), SAMREF (Yənbu) və Ər-Riyad neft emalı müəssisələri ağır hərbi hücuma məruz qalıb. Bu hücumlar nəticəsində sənaye təhlükəsizliyi rəsmilərindən bir Səudiyyə vətəndaşı şəhid olub, yeddi işçi isə ağır yaralanıb.
Səudiyyə Ərəbistanı Energetika Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi bu qanlı terror hadisəsi ilə bağlı yaydığı rəsmi hesabatda bildirib:
“İran tərəfindən həyata keçirilən bu xain hücumlar Krallığın ümumi neft istehsalı və ixracat rəsmi potensialının gündəlik təxminən 600,000 barrelə qədər azalmasına, həmçinin Cüeymə obyektində mayeləşdirilmiş neft qazı (LPG) və təbii qaz mayelərinin ixracatının rəsmən dayanmasına səbəb olmuşdur. Bu, təkcə Krallığa deyil, qlobal enerji təhlükəsizliyinə qarşı törədilmiş rəsmi cinayətdir.”
Qətərə qarşı suverenlik təhdidi: İranın ərəb ölkələrinə qarşı yürütdüyü aqressiv siyasət, vaxtilə onunla iqtisadi platformalarda müəyyən dialoq quran Qətəri də sərt rəsmi tədbirlər görməyə məcbur edib. İran hərbi qüvvələrinin Qətər ərazisindəki hərbi bazaları hədəf alan raket zərbələrindən sonra Doha rəsmi olaraq BMT Təhlükəsizlik Şurasına ardıcıl səkkiz rəsmi etiraz məktubu göndərib.
Qətər Xarici İşlər Nazirliyinin yaydığı rəsmi bəyanatda Tehranın beynəlxalq hüququ tapdalaması bu rəsmi sözlərlə pislənib:
“Qətər Dövləti öz ərazisinə və regiondakı tərəfdaşlarına qarşı törədilən bu təcavüzkar hüquqi pozuntulara və onların doğurduğu bütün fəsadlara görə İranı tam hüquqi məsuliyyət daşıyan tərəf hesab edir. Rəsmi Doha, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsinin 51-ci maddəsinə və beynəlxalq hüquqa əsaslanaraq ölkənin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və vətəndaşlarını xarici təhdidlərdən qorumaq üçün hər növ müvafiq tədbiri görmək hüququnu rəsmən özündə saxlayır.”
İqtisadi və logistik terror: Beynəlxalq sularda naviqasiya təhlükəsi
İranın ərəb dünyasına və bütövlükdə qlobal birliyə qarşı ən böyük mənfi rıçaqlarından biri də strateji dəniz keçidləri üzərində qurduğu rəsmi hərbi təzyiq mexanizmidir. Dünya neft ticarətinin arterial damarı hesab olunan Hörmüz boğazında Körfəz ölkələrinə məxsus ticarət gəmilərinin və neft tankerlərinin rəsmi şəkildə qanunsuz saxlanılması və ya onlara qarşı dəniz minalarından istifadə edilməsi, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və müttəfiqlərinin iqtisadi maraqlarına birbaşa rəsmi zərbə vurmaq məqsədi daşıyır.
Nəticə etibarilə, İranın regionda yürütdüyü xarici siyasət tamamilə dağıdıcı, sabitliyi pozan və məzhəb qarşıdurmasını alovlandıran rəsmi və mənfi xarakter daşıyır. Qətərin, Səudiyyə Ərəbistanının, yeni Suriya rəhbərliyinin və digər ərəb müttəfiqlərinin rəsmi beynəlxalq hüquq müstəvisində Tehrana qarşı formalaşdırdığı yeni rəsmi və ortaq strateji cəhbə, regionun ləyaqətini, suverenliyini və kollektiv təhlükəsizliyini qorumaq üçün yeganə effektiv rəsmi müdafiə mexanizmi hesab olunur.
İranın Azərbaycan və Türkiyəyə qarşı ikili standartları və məzhəbçi ritorikası
Tehran rejimi öz beynəlxalq ritorikasında Türkiyə və Azərbaycanı “qardaş və qonşu müsəlman dövlətləri” kimi xarakterizə etsə də, praktiki müstəvidə hər iki müstəqil türk dövlətinin regional güclənməsinə, iqtisadi və hərbi müstəqilliyinə qarşı asimmetrik təhdidlər, ideoloji təxribatlar və destruktiv ittifaqlar yürüdür. “ArabAZ” Araşdırmalar Mərkəzinin analizlərinə və regional geosiyasi faktlara əsaslanan bu geniş araşdırma, Tehranın Ankara və Bakıya qarşı yürütdüyü gizli strateji müharibənin real mahiyyətini və ikiüzlü diplomatiyasını rəsmi faktlarla ifşa edir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı ikili yanaşma: “İslam həmrəyliyi” ritorikası və Ermənistan ittifaqı
İranın Azərbaycana qarşı yürütdüyü xarici siyasətinin ən bariz ikiüzlülüyü 30 illik Qarabağ münaqişəsi və ondan sonrakı regional bərpa dövründə rəsmən ortaya çıxdı. Özünü dünyada “məzlum müsəlmanların hamisi” elan edən Tehran rejimi, Azərbaycan torpaqlarının Ermənistan tərəfindən işğal altında saxlanıldığı onilliklər ərzində İrəvanın ən böyük iqtisadi, logistik və strateji nəfəsliyi rolunu oynadı.
Azərbaycanın məscidləri, mədəni irsi dağıdılarkən və təhqir edilərkən, İran Ermənistanla sərhədlərini rəsmi şəkildə açık saxlayaraq işğalçı rejimə yanacaq, tikinti materialları və ərzaq tədarükü təmin edirdi. Bu, İslam prinsiplərinin milli maraqlar naminə birbaşa tapdalanması demək idi.
Azərbaycan 2020-ci ildə tarixi Zəfər qazanaraq öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdikdən sonra İranın ölkəmizə qarşı ritorikası daha da aqressivləşdi. Azərbaycan ilə Naxçıvan və Türkiyəni birləşdirəcək Zəngəzur dəhlizinin açılması layihəsi Tehran tərəfindən “İranın qırmızı xətti” elan edildi.
İran rəsmi şəxslərinin və SEPAH-a yaxın dairələrin bu mövzu ilə bağlı verdiyi kəskin bəyanat rəsmi ikiüzlülüyün ən pik nöqtəsidir: “İran regionda beynəlxalq sərhədlərin hər hansı bir şəkildə dəyişdirilməsinə və tarixi logistik xətlərin bağlanmasına qətiyyən icazə verməyəcəkdir. Sərhədlərimizin təhlükəsizliyi təhdid edilərsə, İran silahlı qüvvələri bütün hərbi variantları rəsmən masada saxlayır.”
30 il boyunca Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin Ermənistan tərəfindən vəhşicəsinə dəyişdirilməsinə, Xudafərin körpüsünün işğal altında qalmasına rəsmi etiraz etməyən Tehranın, bu gün Ermənistanın suverenliyi bəhanəsi ilə sərhəd toxunulmazlığından dəm vurması onun geosiyasi riyakarlığının birbaşa subutudur.
Türkiyəyə qarşı regional rəqabət: Suriya və İraqda terror qruplaşmalarına verilən gizli rəsmi dəstək
Ankara ilə iqtisadi platformalarda “strateji tərəfdaşlıq” bəyanatları verən İran, regional miqyasda Türkiyənin milli təhlükəsizlik maraqlarını baltalamaq üçün hər növ asimmetrik rıçaqlardan, xüsusilə terror strukturlarından istifadə edir. Bu qarşıdurma Suriya və İraqın şimalında daha kəskin xarakter alıb.
Suriya cəbhəsində Türkiyə şimalda milli təhlükəsizliyini təhdid edən PKK/YPG terror dəhlizini məhv etmək üçün qanuni hərbi əməliyyatlar həyata keçirərkən, İranın SEPAH generalı tərəfindən komandanlıq edilən proksi qüvvələri (“Fatimuyyun” və “Zeynəbiyyun” briqadaları) mütəmadi olaraq bu terrorçularla taktik ittifaqlara girir. Tehran Türkiyənin regional nüfuzunu zəiflətmək məqsədilə separatçı ünsürlərin tamamilə məhv edilməsinə rəsmən mane olur.
İraqın şimalında, xüsusilə strateji Sincar bölgəsində İranın birbaşa maliyyələşdirdiyi və rəsmən idarə etdiyi “Həşd əş-Şaabi” qruplaşmasının qolları, PKK terror təşkilatının rəsmi qərargah qurmasına və logistik sığınacaq tapmasına şərait yaradır. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin terrora qarşı antiterror əməliyyatları keçirdiyi dövrlərdə, İrandakı bəzi rəsmi media orqanları Türkiyəni “suveren müsəlman dövlətinin ərazisini işğal etməkdə” ittiham edirlər. Eyni zamanda, İran ordusunun İraqın daxilindəki mülki obyektləri və kürd administrasiyasının qərargahlarını ballistik raketlərlə vurması “qanuni müdafiə” kimi təqdim olunur.
İdeoloji təxribatlar və dünyəvi dövlət quruluşuna qarşı gizli müharibə
İranın həm Azərbaycan, həm də Türkiyəyə qarşı yürütdüyü siyasətin ən təhlükəli rəsmi qolu daxili sabitliyi pozmağa yönəlmiş ideoloji və şəbəkə fəaliyyətləridir. Tehran rejimi hər iki ölkənin konstitusion və dünyəvi dövlət modelini özünün teokratik ixrac siyasəti üçün rəsmi bir təhdid kimi görür.
İran uzun illər boyu Azərbaycandakı rəsmi və qeyri-rəsmi dini icmaların daxilinə sızaraq radikal məzhəbçilik ideologiyasını yaymağa çalışıb. Azərbaycan hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən ifşa edilən və birbaşa İran xüsusi xidmət orqanları (məsələn, SEPAH və “Ettelaat“) tərəfindən idarə olunan şəbəkələr, ölkədə rəsmi dövlət quruluşunu dəyişdirərək teokratik rejim qurmaq məqsədi güdürdü. Azərbaycanın Tehrandakı Səfirliyinə edilən xain və qanlı terror hücumu bu gərginliyin rəsmi və qanlı kulminasiya nöqtəsi oldu.
Oxşar şəkildə, Türkiyənin daxilində də bəzi radikal dini qruplar vasitəsilə Atatürk prinsipləri və respublika dəyərləri hədəf alınır. İran mediası mütəmadi olaraq Türkiyənin Qərb institutları (NATO, Avropa İttifaqı) ilə olan rəsmi hərbi və siyasi əlaqələrini “İslam dünyasına xəyanət” kimi manipulyasiya edir, lakin özünün regional sabitliyi pozan addımlarına bəraət qazandırır.
İqtisadi və logistik qısqanclıq: Türk dünyasının inteqrasiyasına qarşı maneələr
Azərbaycan və Türkiyənin liderliyi ilə formalaşan Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) regional və qlobal bir güc mərkəzinə çevrilməsi, həmçinin Şərq-Qərb (Orta Dəhliz) nəqliyyat marşrutunun reallaşması İranı ciddi şəkildə geostrateji küncə sıxışdırır.
Tehran rejimi Çindən Avropaya uzanan bu nəhəng logistik xəttin öz ərazisindən keçməməsindən narahatdır. Bu səbəbdən, Türkiyə footprints və Azərbaycanın logistik layihələrini ləngitmək üçün Xəzər dənizinin hüquqi statusundan tutmuş, sərhəd-keçid məntəqələrində türk tranzit yüklərinə qarşı rəsmi süni əngəllərin yaradılmasına qədər hər cür inzibati və hərbi təzyiq mexanizmlərindən istifadə edir.
Tehranın rəsmi ritorikasında hər nə qədər “Müsəlman xalqların və qonşuların suverenliyinə tam rəsmi hörmət” ifadə olunsa da, reallıqda Azərbaycan sərhədində (Araz çayı boyunca) hərbi təhdid xarakterli geniş SEPAH təlimlərinin keçirilməsi adi hal alıb. Eyni zamanda “Regional məsələlərin kənar qüvvələr olmadan, bölgə ölkələri tərəfindən həlli” tezisi irəli sürülsə də, Ermənistanı silahlandırmaq və ona kəşfiyyat dəstəyi vermək üçün regiona kənar maraqların və qüvvələrin cəlb edilməsinə şərait yaradılır. Türkiyə ilə antiterror sahəsində ortaq İslam platforması bəyan edildiyi halda, Sincar və Suriyanın şimalında Türkiyəyə qarşı vuruşan PKK/YPG terrorçularına rəsmi “Həşd əş-Şaabi” çətiri altında sığınacaq verilməsi bu siyasətin əsas mahiyyətidir.
