BAKI,ArabAZ , Əhməd Davudoğlu Türkiyənin keçmiş Baş naziri və xarici işlər naziri
Bu həftə Ankarada keçirilən illik sammiti ilə NATO, Rusiya və ya Çindən daha böyük bir çağırışla üz-üzədir: onun üzvləri artıq təşkilatın müdafiə etmək üçün yaradıldığı dəyərlər, iqtisadi nizam, geosiyasi baxış və hüquqi prinsiplər barəsində ortaq və vahid bir anlayışı bölüşmürlər.
Hər bir uzunömürlü hərbi ittifaq, nəticədə aldadıcı dərəcədə sadə bir suala söykənir: O, nəyi müdafiə edir? Aydın bir cavab olmadıqda, ittifaq reaktivləşir və özünü ortaq bir məqsədlə deyil, yalnız rəqibləri və düşmənləri üzərindən müəyyənləşdirməyə başlayır.
NATO 1949-cu ildə qurularkən bu məqsəd tamamilə aydın idi. İkinci Dünya Müharibəsinin dağıntılarından çıxan ittifaq, qurucularının “azad dünya” adlandırdıqları məkanı Sovet ekspansiyonizminə qarşı müdafiə etmək üçün yaradılmışdı. Daha fundamental mənada isə o, bir-birini qarşılıqlı şəkildə gücləndirən dörd sütun üzərində qurulmuş liberal beynəlxalq nizamı qorumağa çalışırdı: demokratik idarəçilik, iqtisadi açıqlıq, Qərbin geosiyasi liderliyi və BMT Nizamnaməsinə əsaslanan beynəlxalq hüquq.
Bu gün bu təməllərin hər biri ciddi təzyiq altındadır. Bu, özünü ən qabarıq şəkildə ittifaqın demokratik geriləmə və artan avtoritarizm tərəfindən zəiflədilən siyasi kimliyində büruzə verir. NATO hərbi baxımdan dünyanın ən güclü bloku olaraq qala bilər, lakin onun mənəvi legitimliyi üzvlərinin bəyan etdikləri demokratik dəyərləri özlərində təcəssüm etdirməyə davam edib-etməməsindən asılıdır.
Bir çox NATO hökumətinin İsrailin Qəzzadakı hərbi kampaniyasına verdiyi reaksiya, ittifaqın bəyan etdiyi dəyərlər ilə üzvlərinin apardığı real siyasət arasında getdikcə genişlənən uçurumu ifşa etdi. Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi və Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi soyqırımı və beynəlxalq hüququn digər ağır pozuntuları ilə bağlı ittihamları araşdırmağa davam etdiyi bir vaxtda, bir neçə aparıcı NATO üzvü – ən başda isə ABŞ – İsrail hökumətinə siyasi dəstək verməkdə və diplomatik “qalxan” təmin etməkdə davam edir.
Lakin tarixi legitimliyi müharibədən sonrakı faşizmin və soyqırımın rədd edilməsinə əsaslanan bir ittifaq, universal humanitar prinsiplərin müdafiəsində “seçici” görünmək lüksünə sahib deyil. Mənəvi ardıcıllıq etik bir lüks deyil; o, NATO-nun öz təhlükəsi bahasına imtina etdiyi strateji bir aktivdir.
Liberal iqtisadi nizam da artan təzyiq altındadır. İronikdir ki, onun qarşılaşdığı ən böyük çağırış NATO-nun rəqiblərindən deyil, elə onun öz üzvlərindən gəldi; proteksionizm, tarif müharibələri və beynəlxalq ticarətin siyasiləşdirilməsi Qərb ölkələrinin 1945-ci ildən sonra qurmaq və saxlamaq üçün onilliklər sərf etdiyi qaydalara əsaslanan sistemi daxildən sarsıtdı.
Bu arada qlobal iqtisadiyyatın ağırlıq mərkəzi qəti şəkildə Asiyaya doğru sürüşüb. NATO qurulanda onun üzvləri dünya ümumi daxili məhsulunun (ÜDM) təxminən üçdə ikisini təşkil edirdilər. Asiyanın qlobal iqtisadiyyatın əsas böyümə mühərriki kimi ortaya çıxması ilə onların payı o vaxtdan bəri yarıdan aşağı düşüb.
Müharibədən sonrakı nizamın üçüncü sütunu olan geosiyasi liderlik də eyni dərəcədə kövrək hala gəlib. Soyuq müharibə NATO-nu aydın bir strateji çərçivə ilə təmin etmişdi. Lakin Sovet İttifaqının dağılmasından sonra ABŞ-nin mütləq üstünlüyünün davam edəcəyi fərziyyəsi adi bir həqiqətə çevrildi; bu fərziyyə NATO-nun ardıcıl genişlənmə dalğalarını şərtləndirdi və yalnız hərbi üstünlüyün beynəlxalq nəticələri təkbaşına formalaşdıra biləcəyi inancını gücləndirdi.
Əfqanıstandakı müharibə bu fərziyyənin limitlərini ifşa etdi. ABŞ-yə qarşı 11 Sentyabr 2001-ci il hücumlarından sonra NATO öz tarixinin ən böyük və ən uzun hərbi əməliyyatına başladı. Lakin iki onillik ərzində davam edən mütləq hərbi və texnoloji üstünlüyə baxmayaraq, “Taliban” yenidən hakimiyyətə qayıtdı. Buradakı dərs gücün əhəmiyyətsiz olması deyil, döyüş meydanındakı uğurun heç vaxt siyasi strategiyanı əvəz edə bilməməsi idi. Davamlı təhlükəsizlik diplomatiya, təsisatların qurulması, regional dialoq və uzunmüddətli siyasi baxış tələb edir.
Bu dərs bu günün çoxqütblü dünyasında daha da aktualdır. Çəkindirmə amili əvəzedilməz olaraq qalsa da, Soyuq müharibə dövrünün çərçivələri artıq iqtisadi təzyiqlər, miqrasiya, enerji təhlükəsizliyi, texnoloji rəqabət və kiber-müharibələr tərəfindən formalaşdırılan dünyaya uyğun gəlmir. Buna görə də NATO hərbi gücünü geosiyasi uzaqgörənlik və dərindən düşünülmüş dövlət idarəçiliyi sənəti ilə tamamlamalıdır.
Avropanın öz strateji ziddiyyətini də artıq görməzdən gəlmək getdikcə çətinləşir. Ukrayna, Qara dəniz və Yaxın Şərq hazırda vahid, bir-biri ilə əlaqəli qeyri-sabitlik zonası təşkil edir, lakin Avropa İttifaqı bu üç zonanın tam kəsişməsində yerləşən yeganə ölkəni – Türkiyəni hələ də öz xaricində saxlamağa davam edir.
Strateji muxtariyyət (müstəqillik) axtarışında olan bir Avropa strateji cəhətdən parçalanmış vəziyyətdə qala bilməz. Finlandiya və İsveçin Alyansa daxil olması NATO-nun şimal cinahını gücləndirdi, lakin Avropanın cənub təhlükəsizlik arxitekturası indi Türkiyənin həm hərbi, həm də siyasi institutlara tam inteqrasiyasından birbaşa asılıdır.
Nəhayət, beynəlxalq hüquq nizamı getdikcə yerini böyük güclərin şəxsi siyasətinə verir. İstənilən ittifaqın etibarlılığı, onun bəyan etdiyi normaları qorumaq iradəsindən asılıdır. Lakin ABŞ Prezidenti Donald Trampın Danimarkanın muxtar ərazisi olan Qrenlandiyanı ələ keçirmək (satın almaq) hədələri BMT Nizamnaməsinin ən fundamental prinsiplərindən birinə — suveren dövlətlərin ərazi bütövlüyünə birbaşa meydan oxudu. NATO-nun aparıcı gücü öz müttəfiqlərindən birinin suverenliyini təhdid etdikdə, ittifaqın beynəlxalq hüquqa sadiqlik bəyanatları tamamilə boşa çıxır.
Bu struktur problemləri NATO-nun strateji məqsədi ətrafında getdikcə dərinləşən çatlaqlar daha da ağırlaşdırır. Sözsüz ki, müttəfiqlər arasında fikir ayrılıqları yeni hadisə deyil. Məsələn, İraq müharibəsi ABŞ və onun avropalı tərəfdaşlarını dərindən bölmüşdü, lakin hər iki tərəf transatlantik təhlükəsizlik üçün NATO-nu əvəzedilməz hesab etməkdə davam edirdi. Bugünkü fikir ayrılıqları isə daha fundamentaldır. Trampın rəhbərliyi altında ABŞ, NATO-ya getdikcə daha çox sırf “alver predmeti” (transactional arrangement) kimi yanaşır və mühüm xarici siyasət qərarlarını əsas müttəfiqləri ilə məsləhətləşmədən, təkbaşına qəbul edir.
Hazırda davam edən İran müharibəsi buna bariz nümunədir. Regional təhlükəsizlik xəritəsini yenidən formalaşdıra biləcək və qlobal iqtisadiyyatı kökündən sarsıdan bu münaqişə hər bir NATO üzvü üçün çox ağır nəticələr doğurur, lakin ittifaqın özü bu qərarların qəbulu prosesində heç bir rol oynamayıb. Üzvləri kollektiv şəkildə seçmədikləri və siyasi olaraq təsdiqləmədikləri regional münaqişələrin içinə sürüklənə bilən bir ittifaq, təhlükəsizlik əməkdaşlığı üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən qarşılıqlı etimadı tamamilə məhv etmək riski ilə üz-üzədir.
NATO-nun böhranının hərbi imkanlardan daha çox kimliklə bağlı olduğunu nəzərə alsaq, onu yenidən canlandırmaq sadəcə daha yüksək müdafiə büdcələri və ya daha güclü hərbi çəkindirmə tələb etmir. NATO-nun demokratik legitimliyə və insan hüquqlarına əsaslanan yenilənmiş normativ təmələ, beynəlxalq hüquqa yenidən sadiqliyə və dəyişən qlobal güc dövrünə uyğun gələn yeni bir iqtisadi baxışa ehtiyacı var.
Bunlar bir-birindən ayrı gündəmlər kimi qəbul edilməməlidir. Demokratik legitimlik, insan hüquqları və qanunun aliliyinə əsaslanan vahid strateji fəlsəfə olmadan NATO, dəyişən milli maraqların sıradan bir alətinə çevrilmək riski daşıyır. İttifaqın gələcəyi, nəticə etibarilə, onun qarşılaşdığı xarici təhdidlərdən daha çox, transatlantik birliyin nəyi təmsil etdiyini və son nəticədə nəyi müdafiə etmək istədiyini yenidən müəyyənləşdirmək qabiliyyətindən asılıdır.
