Əlcəzair əsilli müğənni, bəstəkar və gitaraçı Suad Massi müasir etnik və alternativ musiqi dünyasında Şimali Afrikanın ən parlaq, unikal və eyni zamanda üsyankar qadın səslərindən biri hesab olunur. Onun yaradıcılığı sadəcə klassik Şərq musiqisi deyil. Bura folk, rok, flamenko, fado və Şərqin ənənəvi şabbi (chaabi) ritmlərinin heyranedici sintezidir. Gitara çalaraq mahnı ifa edən və bu xüsusiyyətinə görə tez-tez Amerikanın əfsanəvi sənətçisi Coan Baezlə müqayisə olunan Suad Massi, Şərq dünyasında qadın azadlığının və sülhün ən güclü simvollarından birinə çevrilmişdir.
Suad Massi 23 avqust 1972-ci ildə Əlcəzairin paytaxtı Əlcəzair şəhərinin Bab El Oued adlı fəhlə məhəlləsində, musiqiçi altı uşaqlı bir ailədə anadan olub. Böyüdüyü mühit onun musiqi zövqünün formalaşmasında böyük rol oynayıb. Erkən yaşlarından qardaşının təsiri ilə qərb klassik musiqisi, pop, caz, flamenko və xüsusilə köklü Əlcəzair xalq musiqisi ilə tanış olub. O, gənc yaşlarında gitara ifa etməyi öyrənir və paytaxtın Gözəl Sənətlər Cəmiyyətində klassik musiqi dərsləri alır.
Ailəsinin təkidi və gələcəkdə sabit bir peşə sahibi olmaq məqsədilə Suad paytaxtda Şəhər Tikintisi və Mühəndisliyi ixtisası üzrə ali təhsil alır və bu sahəni uğurla başa vurur. Lakin mühəndislik diplomu onun qəlbindəki sənət sevgisini söndürə bilmir. O, 1980-ci illərin sonunda flamenko qrupları ilə səhnəyə çıxmağa başlayır. Daha sonra isə Əlcəzairin ilk və ən populyar siyasi-rok qruplarından biri olan “Atakor”a qoşulur. Bu qrupla birlikdə ifa etdiyi kəskin siyasi xarakterli və azadlıq sədaları daşıyan mahnılar qısa müddətdə ölkə gəncləri arasında böyük populyarlıq qazanır.
1990-cı illər Əlcəzair tarixinə “Qara Onillik” (La décennie noire) kimi düşmüş qanlı vətəndaş müharibəsi dövrü idi. Bu dövrdə ölkədə radikal dini qruplaşmalar tərəfindən sənətçilərə, ziyalılara, jurnalistlərə və xüsusilə cəmiyyətdə ön plana çıxan azad fikirli qadınlara qarşı kütləvi təqiblər və sui-qəsdlər təşkil olunurdu. Siyasi-rok qrupunun üzvü olan, səhnədə qorxmadan çıxış edən və qadın hüquqlarını müdafiə edən Suad Massi də bu radikal qüvvələrin hədəfinə çevrilir.
O, müntəzəm olaraq ölüm təhdidləri almağa başlayır. İş o yerə çatır ki, o, təhlükəsizlik səbəbindən saçlarını kəsdirir və küçədə kişi geyimində gəzməli olur. Həyatı hər an təhlükədə olan sənətçi musiqi fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq və mühəndis kimi sakit bir həyat yaşamaq barədə düşünür. Lakin 1999-cu ildə aldığı bir dəvət onun taleyini kökündən dəyişir. Fransa paytaxtında keçirilən “Femmes d’Algérie” (Əlcəzairin Qadınları) adlı sülh və incəsənət festivalına dəvət alan Suad, hər şeyi geridə qoyaraq Parisə yollanır.
Paris səhnəsi və beynəlxalq şöhrət
1999-cu ildə Parisin məşhur “Cabaret Sauvage” səhnəsində Suad Massinin etdiyi solo çıxış əsl sensasiyaya səbəb olur. Onun yalnız bir gitara ilə səhnəyə çıxaraq nümayiş etdirdiyi emosional vokal performansı, səsindəki kədər və üsyan dalğası fransız musiqi prodüserlərini və tənqidçilərini valeh edir. Bu uğurlu gecənin ardınca dünya şöhrətli “Island Records” (Universal Music) studiyası ona dərhal albom müqaviləsi təklif edir.
2001-ci ildə Suad Massinin “Raoui” (Nağılçı) adlı ilk solo albomu işıq üzü görür. Bu albom həm tənqidçilər tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanır, həm də Fransada və Avropada qızıl albom statusu qazanır. Albomun əsas mahnıları olan “Raoui” və “Bladi” (Mənim Vətənim) sənətçinin Əlcəzairə olan həsrətini və müharibənin ağrılarını ifadə edirdi. Onun mahnı sözləri əsasən Əlcəzair ərəbcəsində (Dəricə), fransızca və bəzən öz köklərinə sadiq qalaraq bərbər (kabil) dilində yazılırdı.
Yaradıcılıq zirvəsi və əsas albomları
Uğurlarını davam etdirən sənətçi ard-arda qlobal musiqi siyahılarına başçılıq edən albomlar buraxır:
Deb (2003): Sənətçinin ən uğurlu albomlarından biri hesab olunur. Bu albomda o, flamenko və Afrika ritmlərini daha dərindən sintez edir. Albom BBC tərəfindən “Dünya Musiqisi Sənəti” nominasiyasında mükafata layiq görülür.
Mesk Elil (2005): Bu albomda vətən həsrəti, gənclik xatirələri və sevgi mövzuları üstünlük təşkil edir. Albom Fransanın ən nüfuzlu musiqi mükafatı olan “Victoires de la Musique” qalibi olur.
Oumniya (2019): Qadın hüquqları, xəyanət, insan azadlığı və sosial ədalətsizlik mövzularına həsr olunmuş bu albom da pop, folk və Şərq melodiyalarının mükəmməl qarışığıdır.
Sequana (2022): Suad Massinin son böyük studiya albomudur. Pandemiya dövründə yazılan bu albom, dünyadakı kövrəklikləri, təbiəti və insanın daxili aləmini modern folk stilində izah edir.
Suad Massi sadəcə bir ifaçı deyil, o, mahnılarının bəşəri mesajlar daşımasına xüsusi önəm verən bir aktivistdir. O, ərəb dünyasında qadınların cəmiyyətdəki rolu, savadsızlıqla mübarizə, diktatura rejimlərinə qarşı müqavimət və mədəniyyətlərarası dialoq məsələlərində hər zaman fəal mövqe nümayiş etdirir. Onun musiqisindəki akustik gitara və ney, ud kimi ənənəvi Şərq alətlərinin harmoniyası, Şərqin zəngin mədəniyyətini Qərb dünyasına ən saf və modern şəkildə təqdim etmək məqsədi güdür.
Hazırda ailəsi ilə birlikdə Parisdə yaşayan və qlobal yaradıcılıq turlarına davam edən Suad Massi, Şimali Afrikanın və ərəb dünyasının dünyəvi musiqi arenasında ən çox hörmət edilən və sənət fəlsəfəsinə sadiq qalan simalarından biridir.
