İraqın keçmiş baş naziri Nuri əl-Maliki nə ölkəsində, nə regionda, nə də dünyada yaxşı bir miras qoyub getmədi. O, İraqı İranın poliqonuna çevirdi, Amerikanın öz maraqlarını qoruması üçün qapıları geniş açdı və İraqı böhranlardan xilas etmək istəyən ərəb dünyasının səylərini iflic etdi.
Müstəqilliyin itirilməsi və “İranın gəlincəyi”
Maliki ölkənin uzun illərdir can atdığı müstəqilliyə son qoyaraq, İran mollalarına və Ağ Evin ağalarına xidmət etməyə üstünlük verdi. Lakin o, İraq siyasətçiləri üçün bir dərs oldu; xüsusilə ABŞ Prezidenti Donald Trampın ona qarşı qoyduğu rəsmi “veto” mesajını hər kəs anladı. İraqın siyasi liderləri onun taleyi barədə ixtilafa düşdülər və nəticədə onu maliyyə, bankçılıq və idarəetmə sahəsində böyük təcrübəyə malik Əli əz-Zeydi əvəz etdi.
Trampın bir göz qırpımı ilə Malikinin ambisiyalarına son qoyması onun sadəcə “İranın əlində bir oyuncaq” və İnqilab Keşikçiləri Korpusunun ən böyük köməkçisi kimi görülməsindən irəli gəlirdi. Maliki anlamalı idi ki, onun siyasi kimliyi İraqın qurucu ataları olan Əbdürrəhman əl-Nəqib, Əbdül Möhsün əl-Sədun və Yasin əl-Haşimi kimi şəxsiyyətlərin səviyyəsində deyil. O böyük şəxslər istiqlal mübarizəsindən gəlmişdilər, Maliki isə İran “Rəhbəri”nin əbası altından və şübhəli maliyyə dünyasından çıxmışdı.
Korrupsiya və “İradə çərçivəsi”nin xəyanəti
Maliki öz fəaliyyətini misilsiz korrupsiya və var-dövlət toplamaqla taclandırdı. Onun ən böyük “nailiyyəti” İraq Mərkəzi Bankının ehtiyatlarının talan edilməsi oldu. O, hakimiyyətdən elə bir səssizliklə getdi ki, arxasınca nə bir ağlayan, nə də bir sızlayan oldu. Hətta yaxın olduğu “Koordinasiya Çərçivəsi” (İtar ət-Tənsiqi) belə Trampın mesajını dərhal anlayaraq Malikini müdafiə etmədi və onu öz məğlubiyyəti ilə baş-başa buraxdı.
Malikinin xəyal qırıqlığı: Nizar Qəbaninin dediyi kimi…
Nuri əl-Maliki yenidən hakimiyyətə gəlmək xəyallarından məşhur şair Nizar Qəbaninin təsvir etdiyi kimi, “ayaqyalın yeriyərək” geri döndü. Onun “uğursuzluqlar dəftəri” kifayət qədər qabarıqdır:
Təhlükəsizlik iflası: İŞİD-in İraqın geniş ərazilərini ələ keçirməsi.
Məzhəbçilik: Ölkədəki məzhəb ayrılığını dərinləşdirməsi.
İdarəçilik çöküşü: Dövlət aparatının tam iflici və müttəfiqlərlə etibar böhranı.
Bağdadın yaralı qəlbi
Maliki öz şəxsi maraqları naminə İraqı parçalanma və məzhəb davası daxilinə itələdi. O, öz ailəsinin və hörmətli qəbiləsinin irsini də unutdu. Babası Məhəmməd Həsən Əbu əl-Məhasin İraqın tanınmış dini-siyasi xadimi, “1920-ci il inqilabı”nın şairi və Krallıq dövrünün Maarif naziri idi. Nuri əl-Maliki din və siyasət təhsili alsa da, nə siyasətin bəlağətini, nə dinin hikmətini, nə də vətən sevgisinin mənasını dərk edə bildi.
Səddamın zindanlarından hakimiyyət tamahına
Əl-Aucadan edam kürsüsünə: Səddam Hüseynin həyat yolu
Səddam Hüseyn dövründəki mühacirət həyatı ona hikmət öyrətmədi; əksinə, o, hakimiyyətə daha böyük tamah və tərəfdaşlarına qarşı daha çox yalanla qayıtdı. 2003-cü ildən sonra İraqa sünnilərdən qisas almaq hissi ilə gəldi və xalqın acılarına məhəl qoymadı.
Onun dövründə İraq 1932-ci ildə qazandığı müstəqilliyi itirərək “asılı ölkə” statusuna düşdü. Malikinin gözü Bağdaddan çox Tehran və Dəməşqdə idi. Onun ilk müxaliflərindən olan Müqtəda əs-Sədr İraqın İranın “arxa baxçasına” çevrildiyini görmüşdü. 2010-cu ildə İyad Əllavi seçkilərdə qalib gəlsə də, Maliki saxtakarlıq iddiaları ilə sabitliyi pozaraq ölkəni yenidən xaosuna sürüklədi.
Yeni dövr: Əli əz-Zeydi və İraqın ümidi
İndi meydanda Əli əz-Zeydi var. Onun qarşısında siyasi qərar xaosu, İranın yaralı proksi qüvvələri və təlatümlü bir region dayanıb. Lakin İraq yenidən ayağa qalxmağa qadirdir. Maliki asılılıq xəstəliyi ilə yıxıldı, İraqı isə təzyiq və zülmlə yıxdı.
Məşhur şair Müzəffər əl-Nəvvabın dediyi kimi: “İlahi, bir arzum var: Zülm qəlb xəstəliyindən yıxılsın, Mühacirlər vətənlərinə dönsünlər, Və sonra mən də qayıdım…”
Görəsən, İraqın musiqisi yenidən öz ahənginə qayıdacaqmı? İranın Bağdaddakı “ziyafəti” Əli əz-Zeydinin əli ilə bitəcəkmi? Bu, İraq xalqının və onun hazırkı siyasi rəhbərliyinin iradəsindən asılıdır.
