Sudan, müharibənin davam etdiyi və dördüncü ilinə qədəm qoyduğu, hərbi və siyasi ittifaqların sürətlə dəyişdiyi son dərəcə mürəkkəb bir mərhələdən keçir. “Çevik Dəstək Qüvvələri”ndən (RSF) ayrılan qrupların Sudan ordusunun tərəfinə keçməsi, silahlı hərəkatların birgə qüvvələrinin və “Sudan Qalxanı” qüvvələrinin mövcudluğu, eləcə də islamçı cərəyana bağlı hərbi birləşmələrin fəallığı ilə “Çevik Dəstək Qüvvələri”nə qarşı olan cəbhədə tədricən yeni bir qüvvələr xəritəsi formalaşır. Bu reallıq, keçmişləri, hədəfləri və Sudan dövlətinin gələcəyinə dair baxışları fərqli olan çoxsaylı tərəflər arasında maraqların müvəqqəti kəsişməsini əks etdirir.
ArabAZ xəbər verir ki, bu gün “Çevik Dəstək Qüvvələri“nə qarşı mübarizə sözügedən qüvvələr üçün ən mühüm amil olsa da, onların arasındakı gizli siyasi və hərbi ixtilaflar bu ittifaqın gələcəyi ilə bağlı ciddi suallar doğurur. Sudanın keçmiş təcrübələri göstərir ki, müharibə şəraitində yaranan ittifaqlar sülh mərhələsində mütləq sabit tərəfdaşlığa çevrilmir, əksinə, müharibədən sonrakı nüfuz, hakimiyyət və tənzimləmələr uğrunda yeni münaqişə meydanına çevrilə bilər. Bu baxımdan, yaranmaqda olan qüvvələr nisbətini oxumaq, bu düşərgənin komponentləri arasındakı münasibətlərin xarakterini və növbəti mərhələdə onlar arasında razılaşma və ya qarşıdurma ehtimallarını proqnozlaşdırmaq böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Son dövrdə Sudan ordusu, fərqli keçmişə və hədəflərə malik bir neçə qüvvənin altında hərəkət etdiyi əsas hərbi çətirə çevrilib. Darfurdan gələn silahlı hərəkatlara bağlı birgə qüvvələr sahədə böyük çəkiyə və döyüş təcrübəsinə malikdir, “Sudan Qalxanı Qüvvələri” isə yüksələn qəbilə və hərbi gücü təmsil edir, eyni zamanda “Çevik Dəstək Qüvvələri”ndən ayrılan bəzi qruplar yeni tənlikdə öz varlıqlarını sübut etməyə çalışırlar.
Zərurət ittifaqı
Bu struktur “zərurət ittifaqı”na bənzər bir vəziyyət yaradıb; belə ki, bu qüvvələri “Çevik Dəstək Qüvvələri”nə qarşı mübarizədən ibarət vahid hədəf birləşdirir, lakin bu, onların arasında vahid siyasi layihənin mövcudluğu mənasına gəlmir. Hər bir tərəfin gələcək hakimiyyət və nüfuz bölgüsü ilə bağlı öz şəxsi hesabları var.
Bu kontekstdə, müharibədən sonrakı tənlikdə “İslamçı Hərəkat”ın mövqeyi ilə bağlı fundamental bir sual ortaya çıxır. Siyasi, təşkilati və təhlükəsizlik sahələrindəki fəaliyyətləri ilə onilliklər ərzində Sudan dövlətində nüfuzun ən görkəmli komponentlərindən birini formalaşdıran islamçılar artıq keçmişdə olduğu kimi təsir rıçaqlarını təkbaşına idarə etmirlər. Müharibə dövründə önə çıxan qüvvələr mütləq islamçı layihəyə aid deyillər, həmçinin onların bir çoxu keçmiş prezident Ömər əl-Bəşirin rəhbərlik etdiyi “İnqaz” (Xilas) rejimi dövründən bəri islamçılarla uzunmüddətli ixtilaf və siyasi münaqişə irsinə malikdir.
Burada diqqətçəkən bir paradoks ortaya çıxır: ordunu dəstəkləyən qüvvələrin dairəsi genişləndikcə və komponentləri çoxaldıqca, bu ittifaq daxilində islamçı cərəyanın nisbi çəkisi azalır. İslamçılar artıq siyasi çətir, hərbi töhfə və ya sosial səfərbərlik təmin edə bilən yeganə tərəf deyillər, əksinə, nüfuz mərkəzlərinin hər birinin öz maraqları və hesabları olan çoxsaylı aktyorlar arasında bölündüyü bir mənzərənin parçasına çevriliblər.
İslamçılar təzyiqlər qarşısında
İslamçı cərəyanın həm daxili, həm də xarici səviyyədə artan siyasi təzyiqlərə məruz qaldığına dair göstəricilər çoxalır. İslamçı cərəyana yaxın olan strateji ekspert general-mayor Əbdülhadi Əbdülbasit bildirir ki, islamçı hərəkat hazırkı mərhələdə görünməmiş çətinliklərlə üzləşir; belə ki, islamçıların müharibədən sonrakı tənzimləmələrdən uzaqlaşdırılması, hətta keçmiş hakimiyyət illərindəki rollarına və bununla bağlı ittihamlara görə cavabdehliyə cəlb edilməsi tələbi ilə çıxış edən çağırışlar getdikcə artır. Ötən aylarda bəzi tanınmış islamçı liderlərə qarşı sərbəst buraxılmazdan əvvəl təhlükəsizlik və hüquqi tədbirlər görülüb, Milli Konqres Partiyasının lideri Əl-Numan Əbdülhəlim isə hələ də həbsdə saxlanılır.
Xarici təzyiqlərin nəticəsi olduğu düşünülən bu addımlar, ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən Sudan İslamçı Hərəkatı, Milli Konqres Partiyası və “Əl-Bəra bin Malik” batalyonunun “terror təşkilatları” siyahısına salınması ilə eyni vaxta təsadüf edib.
Beynəlxalq və regional bəyanatlarda, o cümlədən Beynəlxalq Dördlük (ABŞ, Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Misir) və Beşlik (BMT, Avropa İttifaqı, Afrika İttifaqı, Ərəb Dövlətləri Liqası və İGAD təşkilatı) tərəfindən aparılan məsləhətləşmələrdə əks olunduğu kimi, islamçıların gələcək hər hansı siyasi prosesdən kənarlaşdırılmasına dair regional və beynəlxalq mövqelər də ortaya çıxıb.
“İxvan”ın daxilindəki qarşıdurma
Sudanın ixvan (Müsəlman Qardaşlar) cərəyanının daxilində beynəlxalq təzyiqlər və müharibənin dayandırılmasına dair artan çağırışlarla necə rəftar ediləcəyi barədə ixtilaflar kəskinləşir. İslamçılar artıq vahid bir blok deyillər, əksinə, İslamçı Hərəkat və Milli Konqres Partiyası daxilində çoxsaylı nüfuz mərkəzlərinə bölünüblər.
Məlumata görə, İslamçı Hərəkatın təşkilati rəhbərliyini onun baş katibi Əli Karti həyata keçirir, Milli Konqres Partiyasında isə Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi tərəfindən axtarışda olan sədr Əhməd Harun ilə İslamçı Hərəkatın və Milli Konqres Partiyasının ən görkəmli tarixi liderlərindən biri sayılan Nafie Ali Nafie tərəfindən dəstəklənən partiyanın keçmiş sədri İbrahim Mahmud Hamid arasında açıq liderlik mübarizəsi gedir. Belə görünür ki, Əli Karti və Əhməd Harun cərəyanı müharibəyə son qoyacaq bir razılaşmanı qəbul etməyə əsaslanan daha praqmatik bir yanaşmaya meyil edir, bunun müqabilində islamçıların gələcək hər hansı bir siyasi prosesdən və ya seçkilərdən kənarlaşdırılmamasını, hətta keçid dövrü hakimiyyətində iştirak etməsələr belə, təmin etmək istəyirlər. Digər tərəfdən, İbrahim Mahmud və Nafie Ali Nafie cərəyanı təşkilati nüfuzu qorumaq və gücləndirmək üçün hazırkı müharibə şəraitindən yararlanmağa üstünlük verir və islamçıların hakimiyyət və müharibə düşərgəsindəki rolunu azalda biləcək hər hansı bir razılaşmaya qarşı daha ehtiyatlı mövqe nümayiş etdirir.
Bu fikir ayrılığı fonunda Sudan islamçılarının gələcəyi təkcə müharibənin nəticələrindən deyil, həm də onların liderlik mübarizəsini həll etmək və siyasi varlıqlarını yenidən formalaşdırmaq bacarıqlarından asılıdır. Mülki qüvvələrin böyük bir hissəsi onların səhnəyə qayıtmasını rədd etdiyi halda, hərbi rəhbərlik onların bəzi şəbəkələri, təcrübələri və ittifaqları ilə münasibətləri və maraqları qoruyub saxlayır ki, bu da onların müharibədən sonrakı mərhələdəki mövqeyini Sudan səhnəsindəki ən mürəkkəb dosyelərdən birinə çevirir.
Digər tərəfdən, mülki qüvvələr hesab edir ki, islamçıların nüfuzunun azalması müharibənin birbaşa nəticəsi olmaqdan ziyadə, demokratik keçid prosesi ilə bağlı siyasi bir haqdır. İnqilab Qüvvələrinin Demokratik Mülki Alyansının (“Somoud”) sözçüsü Dr. Bəkri Əl-Cak bildirib ki, ordu komandanı Əbdülfəttah əl-Burhan islamçılardan imtina edə bilər, lakin problem onların dövlət aparatındakı və müxtəlif qurumlardakı nüfuzundadır. O, “Əş-Şərq Əl-Övsat” qəzetinə verdiyi açıqlamada əlavə edib ki, onları uzaqlaşdırmaq üçün növbəti mərhələni idarə edə biləcək inklüziv siyasi layihəyə əsaslanan geniş bir ittifaq lazımdır.
Sudan Konqres Partiyasının lideri Şərif Məhəmməd Osman isə hesab edir ki, “İslamçı Hərəkat”ın layihəsi və Milli Konqres Partiyasının hakimiyyəti 2018-ci ilin dekabr inqilabı zamanı Sudan xalqının iradəsi ilə devrilib və onların müharibəni davam etdirmək cəhdləri təşkilatın daha da zəifləməsinə səbəb olub. O, həmçinin beynəlxalq təzyiqlərin və sanksiyaların, o cümlədən ABŞ-ın “İslamçı Hərəkatı” terrorizmlə bağlı siyahılara daxil etməsinin təşkilatın siyasi təcridini artıracağını qeyd edib.
Şərif bildirir ki, mülki qüvvələr islamçıları siyasi cəhətdən təcrid etməkdə davam edirlər, çünki onlar Sudanda sabitliyin və dövlətin yenidən qurulmasının yalnız ədalətli əsaslarla yeni təsisatların yaradılmasına aparan mülki, dinc bir yolun dəstəklənməsi vasitəsilə mümkün olacağına inanırlar; o, “İslamçı Hərəkatı” və onun siyasi fasadlarının nüfuzunun getdikcə daha çox geriləməyə doğru getdiyini vurğulayır.
Bu kontekstdə, ordunu dəstəklyən Demokratik Blokun rəhbəri Mübarək Ardol da Əddis-Əbəbədə Sudan mülki qüvvələrinin keçirdiyi konfransda həm Milli Konqres Partiyasının, həm də “Çevik Dəstək Qüvvələri” ilə ittifaqda olan “Təsis” alyansının gələcək hər hansı bir tənzimləmədən kənarlaşdırılması barədə “şifahi olaraq” razılığa gəldiklərini təsdiqləyib və bunu “Facebook” sosial şəbəkəsindəki səhifəsində bəyan edib.
Buna baxmayaraq, islamçıların nüfuzunun tamamilə bitdiyini söyləmək hələ tez ola bilər. Çünki “İslamçı Hərəkat” hələ də təşkilati şəbəkələrə və toplanmış siyasi təcrübəyə malikdir, eyni zamanda bəzi dövlət qurumlarında və cəmiyyətin müəyyən təbəqələrində öz varlığını qoruyur. Lakin hazırkı göstəricilər onu deməyə əsas verir ki, onların “Xilas” hakimiyyətinin onillikləri ərzində sahib olduqları dominant mövqeyi yenidən bərpa etmək imkanları hər zamankından daha çətin görünür.
