ABŞ-da birjaya çıxarıldıqdan sonra “SpaceX” şirkətinin dəyəri trilyonlarla dollarla ölçülsə də, şirkətin son maliyyə göstəricilərində milyardlarla dollar xalis zərər qeydə alınıb. Bu ziddiyyət ABŞ və Çin iqtisadiyyatlarında şirkətlərin necə maliyyələşdirildiyi və qiymətləndirildiyi ilə bağlı fərqli modelləri gündəmə gətirib.
İyun ayında İlon Maskın sahibi olduğu “SpaceX” səhmlərinin təxminən 5 faizini birjaya çıxararaq 75 milyard dollara yaxın vəsait cəlb edib. Səhmlərin ilkin qiyməti 135 dollar olsa da, ilk ticarət sessiyalarında 160 dolları keçib və şirkətin bazar dəyəri 2 trilyon dollardan yuxarı qalxıb. Sonrakı dalğalanmalardan sonra səhm qiyməti yenidən 135 dollar ətrafına yaxınlaşıb.
Şirkətin 2025-ci ildə gəliri təxminən 18,6 milyard dollar olduğu halda, xalis zərəri 4,9 milyard dollara çatıb. Buna baxmayaraq, investorlar şirkətin gələcək böyüməsinə, xüsusilə “Starlink” peyk internet xidmətinə yüksək qiymət verirlər.
“Starlink”in 2025-ci ildə “SpaceX”in ümumi gəlirlərinin təxminən 61 faizini formalaşdırdığı bildirilir. Şirkətin gəlirləri 2022-ci ildən etibarən sürətlə artıb və abunəçilərinin sayı da bir neçə il ərzində milyonlarla ölçülən səviyyəyə yüksəlib. Bundan əlavə, dövlət və korporativ müqavilələrin genişlənməsi şirkətin gələcək gəlirlərinə dair gözləntiləri gücləndirib.
“SpaceX”in yüksək qiymətləndirilməsi yalnız “Starlink”lə bağlı deyil. Şirkətin yenidən istifadə edilə bilən raketləri kosmosa buraxılışların maya dəyərini azaltmağa imkan verir və bu, peyk interneti ilə yanaşı, kosmik infrastruktur bazarında da üstünlük yaradır.
Ekspertlər vurğulayır ki, ABŞ fond bazarı yüksək qiymətləndirmələri qəbul etmək baxımından dünyada xüsusi mövqeyə malikdir. 2024-cü ildə ABŞ-da birjada listinqdə olan şirkətlərin bazar kapitallaşmasının ölkənin ümumi daxili məhsulunun iki mislindən çox olduğu, səhm və istiqraz bazarlarının birlikdə iqtisadiyyatın ölçüsündən dəfələrlə böyük həcmə çatdığı qeyd edilir.
Bu vəziyyət şirkətlərin real gəlirlərindən daha çox gələcək qazanc potensialı əsasında qiymətləndirilməsinə imkan yaradır. ABŞ-da investorlar yalnız mövcud mənfəəti deyil, texnoloji üstünlük, gələcək bazar payı və qlobal hökmranlıq ehtimalını da qiymətə daxil edirlər.
Çin modelində isə yanaşma fərqlidir. “BYD” kimi şirkətlər istehsal, təchizat zənciri və ixrac gücünü genişləndirməklə ön plana çıxsa da, onların bazar dəyərləri ABŞ-dakı analoqlarından xeyli aşağıdır. Məsələn, “Tesla”nın bazar dəyərinin “BYD”dən dəfələrlə yüksək olmasına baxmayaraq, Çin şirkətinin istehsal və satış göstəricilərində üstünlüyə malik olduğu bildirilir.
Oxşar fərq “Meta” ilə Çinin “Tencent” şirkəti arasında da görünür. Məqaləyə görə, Çin şirkətləri gəlir və mənfəət baxımından ABŞ analoqlarına yaxınlaşsalar belə, onların bazar qiymətinə ölkədəki sərt tənzimləmə, geosiyasi risklər və qlobal genişlənmə ilə bağlı məhdudiyyətlər təsir edir.
Peyk interneti sahəsində də ABŞ və Çin arasında rəqabətin güclənəcəyi gözlənilir. Çin hökuməti tərəfindən dəstəklənən “Quovanq” və “SpaceSail” layihələri vasitəsilə 2030-cu ilə qədər on minlərlə peykin aşağı Yer orbitinə çıxarılması planlaşdırılır. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə “SpaceX”in “Starlink” üzərindəki üstünlüyünün zəifləyə biləcəyi ehtimalını artırır.
Analitiklərə görə ABŞ modeli yeni texnologiyaları erkən mərhələdə böyük maliyyə axını ilə sürətləndirməyə, Çin modeli isə texnologiya yetkinləşdikdən sonra istehsalı artırmağa və maya dəyərini aşağı salmağa daha çox yönəlib.
Beləliklə, “SpaceX” ətrafındakı yüksək qiymətləndirmə yalnız bir şirkətin uğuru deyil, həm də innovasiyanın necə maliyyələşdirilməsi uğrunda ABŞ və Çin arasında gedən daha geniş iqtisadi rəqabətin göstəricisi kimi təqdim olunur.
