Türk dənizçilik tarixində iz qoyan ən önəmli simalardan biri olan Piri Rəis, 1465–1470-ci illər arasında Osmanlı imperiyasının Gelibolu şəhərində dünyaya gəlmişdir. Onun əsl adı Muhiddin Piri idi. Dənizçilik sənətinə kiçik yaşlarından maraq göstərən Piri Rəis ilk səfərinə məşhur Osmanlı dənizçisi və əmisi Kamal Rəis ilə birlikdə Aralıq dənizinə çıxmışdır.
1487-ci ildə İspaniyadakı müsəlmanlara yardım məqsədilə təşkil olunan ekspedisiyada iştirak edən Piri Rəis, 1491–1493-cü illərdə Siciliya, Sardiniya, Korsika adalarına və Cənubi Fransa sahillərinə yönəlmiş dəniz hücumlarında aktiv şəkildə yer almışdır.
1499–1502-ci illər arasında baş verən Osmanlı–Venesiya müharibəsində döyüş gəmisində kapitan kimi xidmət edən Piri Rəis, həm praktiki təcrübəsini artırmış, həm də dənizçiliklə bağlı müşahidələrini yazılı şəkildə sənədləşdirməyə başlamışdır.
1511-ci ildə əmisi Kamal Rəisin vəfatından sonra Piri Rəis bir müddət Geliboluda sakit həyata çəkilmiş və bu dövrdə özünün ən məşhur əsərlərindən biri olan “Kitab-ı Bahriye” üzərində işləməyə başlamışdır. 1513-cü ildə isə dünya tarixinin ən erkən və dəqiq dünya xəritələrindən birini tamamlamışdır.
Piri Rəis xəritəsini tamamladıqdan sonra 1516-cı ildə Misir yürüşündə Osmanlı donanmasında kapitan kimi iştirak etmiş, 1517-ci ildə çəkdiyi ilk dünya xəritəsini Osmanlı sultanı I Səlimə (Yavuz) təqdim etmişdir.
1521-ci ildə “Kitab-ı Bahriye”ni tamamlayan dənizçi, 1522-ci ildə Rodosa səfər etmiş, 1524-cü ildə isə vəzir İbrahim Paşanı Misirə aparan donanmaya rəhbərlik etmişdir. Bu səfər zamanı yazdığı əsər – Kitab-ı Bahriye, İbrahim Paşanın diqqətini cəlb etmiş və nəticədə 1525-ci ildə kitabı, 1528-ci ildə isə ikinci dünya xəritəsini Sultan I Süleymana təqdim etmişdir.
Piri Rəis öz kitabında Ege və Aralıq dənizi adalarındakı müşahidələrini, Portuqaliya və Çin dənizçilik ənənələri, Hind okeanı, Fars körfəzi, Atlantik okeanı ilə bağlı məlumatları da daxil etmişdir.
1513-cü ildə çəkdiyi ilk xəritə Xristofor Kolumbun 1498-ci ildə hazırladığı xəritədən, Portuqaliya və Ərəb coğrafiyaçılarının işlərindən bəhrələnmişdi. Xəritə Avropa və Afrikanın qərb sahillərini, Atlantik okeanını, Antil adalarını, eləcə də Mərkəzi və Cənubi Amerikanın bəzi sahələrini əhatə edirdi.
1528-ci ildə çəkdiyi ikinci dünya xəritəsi günümüzə yalnız qismən gəlib çatmışdır. Bu hissə Atlantik okeanının şimal hissəsini, Qrenlandiyadan Floridaya qədər olan bölgələri və yeni kəşf edilmiş Amerika sahillərini əks etdirir.
Böyük alim, dənizçi və xəritəçi Piri Rəis 1553-cü ildə Qahirədə vəfat etmişdir. Ardında isə yalnız dövrünün deyil, bəlkə də bəşər tarixinin ən sirli xəritələrindən birini buraxmışdır.
Piri Rəisin xəritəsindəki qəribə varlıqlar və müəmmalı təsvirlər
Piri Rəisin 1513-cü ildə çəkdiyi xəritədə sadəcə coğrafi məkanlar deyil, həm də dövrün inanclarına və əfsanələrinə əsaslanan mifoloji varlıqlar, qəribə heyvanlar və naməlum canlılar da təsvir olunmuşdur. Xəritədə görünən bəzi təsvirlər aşağıdakı kimi izah olunur:
Balinalar və nəhəng dəniz canavarları – Xəritədə Atlantik okeanı boyunca müxtəlif nəhəng balıq və dəniz canlıları əks olunub. Onların bir neçəsi insanlara hücum edən və gəmiləri batıran varlıqlar kimi göstərilib.
İki başlı canlılar və əcaib insan fiqurları – Xüsusilə Cənubi Amerikaya yaxın bölgələrdə qəribə görünüşlü, iki başlı, uzun qollu insanabənzər varlıqlar təsvir edilib. Bu təsvirlər dövrün Avropa və ərəb xəritələrində də rast gəlinən mifoloji fiqurlara uyğun gəlir.
Tüklü dəniz meymunları və nəhəng su ilanları – Bunlar, ehtimal ki, dənizçilərin uzaq səfərlərdə rast gəldikləri bilinməyən canlılara verdiyi təsviri adlardır.
Tədqiqatçılar bu varlıqları mistik təxəyyülün, şifahi əfsanələrin və bilinməyən dünyaların coğrafiyaya daxil edilməsi kimi qiymətləndirirlər. Həqiqətən də Piri Rəisin xəritəsi, yalnız kartoqrafik sənəd deyil, həm də dövrünün elmi və mifoloji dünyagörüşünün sintezi kimi dəyərləndirilir.
