BAKI,VOA, Orxan Qədirzadə
Müasir kosmik tədqiqatların mərkəzi hesab olunan ABŞ Milli Aeronavtika və Kosmos Administrasiyası (NASA), son illərdə həyata keçirdiyi ən mühüm missiyalarda ərəb mənşəli alim və mühəndislərin intellektual potensialına arxalanır. "Artemis" Ay proqramından tutmuş Mars kəşfiyyatına qədər bir çox strateji layihənin rəhbərliyində və mühəndislik korpusunda ərəb dünyasının yetişdirdiyi nüfuzlu mütəxəssislər yer alır.
NASA-nın ən iddialı layihələrindən biri olan və insanı yenidən Ay səthinə qaytarmağı hədəfləyən "Artemis" proqramının arxasında fələstinli mühəndis Nücud Meransi əl-Fahum dayanır. Kəşfiyyat Missiyalarının Planlaşdırılması Ofisinin rəhbəri kimi o, "Orion" kosmik gəmisinin trayektoriyasını və ekipajın təhlükəsiz qayıdışını tənzimləyən əsas şəxsdir.
Eyni zamanda, misirli mühəndis Tahani Amer Yer Elmləri Bölməsində icraçı direktor vəzifəsində çalışaraq, iqlim dəyişikliyini izləyən nəhəng peyk büdcələrini və missiyalarını idarə edir.
Marsın kəşfi sahəsində ərəb alimlərinin töhfələri inqilabi xarakter daşıyır:
Şarl Əl-Aşi (Livan) - NASA-nın Reaktiv Sürət Laboratoriyasının (JPL) sabiq rəhbəri kimi 45-dən çox missiyaya, o cümlədən "Curiosity" roverinin enişinə rəhbərlik edib.
Kamal əl-Vədğiri (Mərakeş) - "Perseverance" və "InSight" missiyalarının radio-rabitə komandasına rəhbərlik edərək, Mars ilə Yer arasındakı əlaqəni təmin edib.
Lüay əl-Bəsyuni (Fələstin) - Marsda ilk dəfə uçuş həyata keçirən "Ingenuity" helikopterinin mühərrik və elektrik sistemlərinin dizayn mühəndisidir.
Məhəmməd Abid (Tunis) - "Perseverance" roverinin baş sistem mühəndisi kimi aparatın mexaniki bütövlüyünü təmin edib.
Kosmik geologiya və süni intellekt sahələrində də ərəb zəkaları ön sıralardadır. "Apollo" missiyaları zamanı astronavtlara təlim keçən və eniş yerlərini müəyyənləşdirən Dr. Faruq əl-Baz (Misir) və JPL-in baş alimi olmuş Dr. Mustafa Şahin (Livan) bu sahədə silinməz izlər qoyublar.
Hazırda isə iordaniyalı Ömər Hətamlə, NASA-nın strateji innovasiyalar və süni intellekt üzrə baş eksperti kimi qurumun gələcək vizyonunu formalaşdırır. Livanlı gənc tədqiqatçı Maya Nəsr isə Mars atmosferindən oksigen əldə edilməsi ("MOXIE") və kosmik hüquq sahəsindəki işləri ilə yeni nəsil alimlərin lideri hesab olunur.
Ekspertlərin fikrincə, bu alimlərin NASA-dakı uğurları təsadüfi xarakter daşımır. Orta əsrlərdə astronomiya elminin inkişafına fundamental töhfələr verən ərəb mədəniyyəti, bu gün öz intellektual varisləri vasitəsilə bəşəriyyətin kosmosdakı gələcəyini inşa edir. Hazırda göy üzündə bir çox ulduzun ərəb mənşəli adlarla (məsələn: Aldebaran, Altair) adlandırılması bu tarixi bağın ən bariz sübutudur.
NASA daxilindəki bu geniş elmi şəbəkə, ərəb dünyasının yüksək texnologiyalar və fundamental elmlər sahəsində qlobal rəqabətədavamlılığını gücləndirir.
