İslam istiqrazları olan sukuk artıq Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin (BƏƏ) maliyyə sistemində kiçik bir alternativ deyil. 2025-ci ildə ölkədə cəlb edilən ABŞ dolları cinsindən olan ümumi borcun təxminən yarısı ilk dəfə olaraq məhz sukuk alətlərinin payına düşüb. Bu rəsmi göstərici BƏƏ-nin kapital toplama strategiyasında mühüm bir keçid nöqtəsidir; əvvəllər sadəcə alternativ variant sayılan bu alət, hazırda dövlətin və özəl sektorun əsas maliyyələşmə rəhbərliyinə çevrilmişdir.
ArabAZ xəbər verir ki, bu rəsmi dəyişiklik BƏƏ-nin borc strategiyasındakı köklü transformasiyanı nümayiş etdirir. Sukuk bazarı ölkəyə yeni beynəlxalq investorlar cəlb etməyə, maliyyələşmə mənbələrini şaxələndirməyə və BƏƏ-nin qlobal İslam maliyyəsi qovşağı kimi mövqeyini rəsmən möhkəmləndirməyə xidmət edir.
Sukuk emissiyasında kəskin rəsmi artım
“Fitch Ratings” beynəlxalq reytinq agentliyinin rəsmi statistik məlumatları bu keçidin nə dərəcədə sürətlə baş verdiyini aydın göstərir. 2025-ci ildə BƏƏ-də ABŞ dolları cinsindən sukuk emissiyası 130%-dən çox artdığı halda, ənənəvi dollar istiqrazlarının (bonds) buraxılışı rəsmi olaraq 36% azalıb.
Bu rəsmi trend sayəsində sukuk artıq ölkədə borc bazarının əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilib. BƏƏ-nin ümumi borc həcmi 2025-ci ilin sonuna rəsmən 325 milyard dollara çatıb və bu rəqəmin 2026-cı ildə 350 milyard dolları keçəcəyi proqnozlaşdırılır. İnvestor tələbinin dəyişməsi və bazar şərtlərinin formalaşması bir çox rəsmi emitenti ənənəvi istiqrazlar yerinə sukuk seçməyə sövq edir. Bu isə rəsmi İslam maliyyəsinin qlobal maliyyələşmə alətinə çevrilməsi prosesinin tərkib hissəsidir.
Qlobal maliyyələşmə alətinə keçid
“Abu Dhabi Commercial Bank” (ADCB) tərəfindən yayımlanan rəsmi oktyabr hesabatına əsasən, dünyada tədavüldə olan ümumi sukuk həcminin tezliklə 1 trilyon dolları keçəcəyi gözlənilir. Bu artım dövlətlərin borclanma ehtiyacları, irimiqyaslı infrastruktur layihələri, ekoloji davamlılıq (ESG) layihələri və Körfəz ilə Cənub-Şərqi Asiyada həyata keçirilən uzunmüddətli iqtisadi diversifikasiya proqramları tərəfindən rəsmən stimullaşdırılır. Sukuk artıq hökumətlər və transmilli şirkətlər üçün strateji bir maliyyə tərəfdaşı statusundadır.
BƏƏ borc bazarının struktur islahatı
Bu keçid BƏƏ-nin kapital bazarlarının rəsmi iş mexanizmini dəyişir. Əvvəllər emitentlər əsasən ənənəvi qlobal istiqraz investorlarına arxalanırdısa, hazırda onlar eyni vaxtda iki böyük investor qrupuna – həm sabit gəlirli ənənəvi investorlara, həm də Körfəz, Cənub-Şərqi Asiya və Avropadakı rəsmi İslam investorlarına çıxış əldə edirlər.
“Fitch Ratings”in İslam Maliyyəsi üzrə Qlobal Rəhbəri Bəşar əl-Natur (Bashar Al Natoor) izah edir ki, emitentlər artıq daha geniş və rəngarəng bir investor bazasına daxil ola bilirlər ki, bu da likvidliyin yüksəlməsinə və maliyyə rəsmi qaynaqlarına çıxışın asanlaşmasına gətirib çıxarır.
Genişlənən investor bazası və bazar dərinliyi
Sukuk alətlərinin investor bazası struktur baxımından fərqlidir. “S&P Global” reytinq agentliyinin Yaxın Şərq və Afrika üzrə İslam Maliyyəsi Departamentinin rəhbəri Məhəmməd Damaq (Mohamed Damak) qeyd edir ki, İslam bankları və fondları faiz (riba) daşıyan alətlərə investisiya qoya bilmədiyi üçün, sukuk onlara Şəriət qaydalarına tam uyğun rəsmi seçim təklif edir.
İnvestor tələbi hələ də əsasən emitentin rəsmi kredit reytinqindən (kredit keyfiyyətindən) asılıdır. Lakin son iki ilin rəsmi statistikası göstərir ki, hətta aşağı kredit reytinqinə malik şirkətlər də sukuk vasitəsilə uğurla vəsait toplaya bilirlər. Bu isə İslam kapitalının artıq yalnız yüksək səviyyəli dövlət qurumları ilə məhdudlaşmadığını bəyan edir.
2025-ci ildə sukuk emissiyası dövlət müəssisələri, özəl şirkətlər və maliyyə institutları arasında geniş coğrafiyada paylanıb. “Fitch Ratings” bazara ilk dəfə daxil olan yeni sukuk emitentlərinin sayında rəsmi artım qeydə alıb. Əl-Natur əlavə edir ki, sukuk bazarının davamlı böyüməsi rəsmi qiymətləndirmə meyarlarını (benchmarks) və gəlirlilik əyrilərini (yield curves) təkmilləşdirəcək ki, bu da uzunmüddətli infrastruktur layihələrinin maliyyələşmə xərclərini rəsmən aşağı salacaq.
İqtisadi şaxələndirmə və likvidlik çağırışları
Siyasi nöqteyi-nəzərdən sukuk sahəsi BƏƏ-nin rəsmi iqtisadi hədəfləri ilə tam üst-üstə düşür. Neft qiymətlərinin dəyişkən olduğu və ABŞ-da rəsmi faiz dərəcələrinin endirilməsi gözlənildiyi bir şəraitdə, İslam maliyyəsi kapital axınını sabit saxlamağa və qlobal borc bazarlarından asılılığı rəsmən azaltmağa kömək edir. BƏƏ hazırda həm sukuk, həm də ənənəvi istiqrazlar buraxaraq rəsmi dual (ikitərəfli) sistem qurur ki, bu da maliyyə sisteminin rəsmi dözümlülüyünü artırır.
Bununla belə, müəyyən çağırışlar hələ də qalmaqdadır. Məhəmməd Damaq diqqətə çatdırır ki, bir çox sukuk aləti hələ də investorlar tərəfindən alınaraq rəsmi ödəmə müddətinə qədər (hold until maturity) balansda saxlanılır. Bu isə yerli və xarici valyutalarda təklifin az olması ilə bağlıdır. Ənənəvi istiqrazlar təkrar bazarda (secondary market) daha aktiv ticarət edildiyi halda, sukuk daha çox institusional balanslarda uzun müddət qalır. Lakin bu rəsmi durum dəyişməyə başlayıb.
BƏƏ-də ümumi sukuk emissiyası 2021-ci ildəki 6 milyard dollarlıq rəsmi səviyyədən, 2025-ci ilin sonuna rəsmən 22.1 milyard dollara yüksəlib. Bu artımın böyük hissəsi xarici valyuta cinsindən olan emissiyaların payına düşür ki, bu da bazar dərinliyinin rəsmi şəkildə yaxşılaşdığını sübut edir.
Kimlər mənfəət qazanır və risklər nələrdir
BƏƏ emitentləri bu prosesdən ən çox qazanan tərəfdir. “Fitch” tərəfindən qiymətləndirilən BƏƏ sukuklarının 85%-dən çoxu investisiya səviyyəli (investment grade) rəsmi statusa malikdir və indiyədək heç bir defolt (öhdəliyin yerinə yetirilməməsi) faktı qeydə alınmayıb. Bu isə sukuk alətlərinin ənənəvi istiqrazlarla eyni rəsmi kredit riskini daşıdığını, lakin regional investorlardan daha böyük tələb cəlb etdiyini nümayiş etdirir. İslam bankları və aktiv idarəçiləri də portfel diversifikasiyası və rəsmi tənzimləyici kapital planlaması (regulatory capital) üçün bu bazardan mənfəət götürürlər.
Lakin standartlaşdırma problemi rəsmi bir maneə olaraq qalır. Sukuk strukturları, xüsusilə “aktivlərlə təmin olunmuş” (asset-backed) və “aktivlərə əsaslanan” (asset-based) formatlar arasında kəskin hüquqi fərqlər var. Bu rəsmi standartlaşdırma qıtlığı hüquqi sənədləşməni və investor analizini mürəkkəbləşdirir. Əl-Natur qeyd edir ki, beynəlxalq investorlar Şəriət şərhlərindəki fərqlərə görə hələ də ehtiyatlı davranırlar; bu amillər sukukun ənənəvi istiqrazları tamamilə rəsmən əvəz etməsi sürətini bir qədər ləngidir.
BƏƏ-nin qlobal payı və Şəriət idarəçiliyi
Çin istisna olmaqla, inkişaf etməkdə olan bazarlar arasında BƏƏ ABŞ dolları cinsindən borc buraxılmasına görə 5-ci rəsmi yerdə qərarlaşıb və ümumi qlobal emissiyanın təxminən 7%-nə sahibdir. Sukuk isə hazırda dünyada inkişaf etməkdə olan bazarların ümumi dollar emissiyasının 12%-ni təşkil edir. Damaq qiymətləndirir ki, dünyada xarici valyutada buraxılan bütün sukukların təxminən 18.4%-i rəsmi olaraq BƏƏ-nin payına düşür.
Pərdə arxasında isə ciddi bir institusional islahat gedir. BƏƏ-nin Ali Şəriət Qurumu (Higher Sharia Authority) İslam maliyyəsi üçün vahid və aydın qaydalar yaratmaq məqsədilə Şəriət idarəçiliyini (governance) mərkəzləşdirir. Bu mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sisteminin yaxın gələcəkdə bazara olan rəsmi inamı və sabitliyi artıracağı gözlənilir.
Yaşıl maliyyə və blokçeynlə rəqəmsal sukuk dövrü
Sukuk bazarı dayanıqlı yaşıl maliyyə (ESG) prinsipləri ilə sıx inteqrasiya olunur. İslam maliyyəsinin etik çərçivəsi ESG prinsipləri ilə təbii şəkildə tam üst-üstə düşür. 2025-ci ildə BƏƏ dünyada ABŞ dolları cinsindən sukuk buraxılışına görə 2-ci, ESG-yə bağlı sukuk emissiyasına görə isə qlobal miqyasda 3-cü rəsmi yerə yüksəlib. Bu isə məsuliyyətli rəsmi investisiya axtarışında olan ənənəvi investorları da bazara cəlb edib.
Bu transformasiya həm də texnoloji innovasiyaları əhatə edir. BƏƏ hazırda rəqəmsal sukuk, pərakəndə sukuk və fraksiyalı (hissəli) emissiyalar üçün rəsmi sınaq poliqonuna çevrilmişdir. 2024-cü ildə hökumət banklar vasitəsilə birbaşa sıravi fərdi investorlara satılan pərakəndə sukuk proqramını rəsmən elan edib.
“First Abu Dhabi Bank” (FAB) və “Qatar National Bank” (QNB) kimi nəhəng regional banklar blokçeyn (blockchain) texnologiyasından istifadə edərək rəsmi rəqəmsal sukuk buraxıblar. Hazırda hüquqi və texniki maneələr səbəbindən tam rəqəmsal standartlaşdırma hələ məhdud səviyyədə olsa da, bu çağırışlar tam dəf edildiyi təqdirdə, BƏƏ İslam maliyyəsinin, fintex sənayesinin və tokenizasiya (tokenization) sisteminin qlobal miqyasda birləşdiyi ilk rəsmi rəqəmsal innovativ bazar statusunu qazanacaqdır.
