2026-cı il iyulun 4-də Amerika Birləşmiş Ştatları müstəqilliyinin 250 illiyini qeyd edir. Bu tarixi hadisə müasir dünyanın ən aparıcı iqtisadi və siyasi gücünə çevrilmiş bir dövlətin başlanğıcını yada salır. Son səkkiz onillik ərzində ABŞ qlobal iqtisadi sistemin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Bu rol ərəb iqtisadiyyatlarının inkişaf yoluna da dərindən təsir göstərib. Bura neft və dolların hökmranlığından qloballaşma və rəqəmsal inqilaba qədər geniş bir sahə daxildir. İndi isə bu münasibətlər mövcud investisiya keçidləri ilə yeni mərhələyə qədəm qoyur.
Bu əlaqələr heç vaxt birtərəfli olmayıb. Ərəb iqtisadiyyatları, xüsusilə də Körfəz ölkələri dolların mövqeyini möhkəmləndiriblər. Onlar neftdən qazandıqları profisitlərin böyük hissəsini ABŞ aktivlərinə yönəldiblər. Bununla da Amerika maliyyə bazarlarına ciddi dəstək veriblər. Eyni zamanda ABŞ-dakı iqtisadi dəyişikliklər, pul-kredit və maliyyə siyasəti ərəb iqtisadiyyatlarının strukturuna birbaşa təsir edib. Bu təsirlər regionda istehlak, investisiya nümunələrində və iqtisadi siyasət istiqamətlərində özünü qabarıq göstərib.
ABŞ-ın İkinci Dünya müharibəsindən bəri Körfəz iqtisadiyyatındakı rolunu dörd əsas mərhələyə ayırmaq olar. Bunlar petrodolların əsasları, qloballaşma dövrü, rəqəmsal bahar və asılılıqdan tərəfdaşlığa keçid mərhələləridir.
Petrodolların əsasları
ABŞ və ərəb dünyası, xüsusilə Körfəz ölkələri arasındakı strateji iqtisadi əlaqələrin kökləri İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrə təsadüf edir. 14 fevral 1945-ci ildə ABŞ Prezidenti Franklin Ruzvelt Səudiyyə Ərəbistanı Kralı Əbdüləziz Al Səud ilə görüşüb. Bu tarixi görüş Süveyş kanalındakı Böyük Acı göldə, Amerikanın “USS Quincy” kreyserində baş tutub. ABŞ Dövlət Departamentinin Tarixçi Ofisinin məlumatına görə, bu görüş iki ölkə arasında strateji ittifaqın başlanğıc nöqtəsi sayılır. Həmin vaxt rəsmi, yazılı bir müqavilə imzalanmasa da, gələcək əlaqələrin təməli qoyulub.
Bu münasibətlər 1971-ci ilin avqustunda daha da güclənib. Həmin vaxt ABŞ Prezidenti Riçard Nikson dolların qızıla çevrilməsini dayandırıb. Bu qərar “Bretton Vuds” sisteminin süqutunu sürətləndirib. Dollara olan qlobal tələbatı qorumaq ehtiyacı yarandıqda Körfəz nefti önə çıxıb. 1970-ci illərdə Səudiyyə Ərəbistanı ilə neft razılaşmaları əldə olunub. Bu razılaşmalar neftin dollarla qiymətləndirilməsini təmin edib. Beləliklə, dolların qlobal ehtiyat valyuta statusu möhkəmlənib.
1973 və 1974-cü illərdə Oktyabr müharibəsi zamanı ərəb ölkələrinin neft ixracına qoyduğu embarqo ilk qlobal neft şokuna səbəb olub. Dünya Bankı və ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının (EIA) məlumatlarına görə, neftin bir barrelinin qiyməti 3 dollardan 12 dollara qədər yüksəlib.
1974-cü ildəki ilk neft şokundan sonra ABŞ və Səudiyyə Ərəbistanı arasında bir sıra maliyyə, iqtisadi və təhlükəsizlik sazişləri imzalanıb. Bu sazişlər Səudiyyənin neft profisitinin böyük hissəsinin ABŞ aktivlərinə yatırılmasını nəzərdə tuturdu. Bu proses sonradan “petrodolların təkrar dövriyyəsi” (Petrodollar Recycling) kimi tanındı. Bu tənzimləmələrin bəzi tərəfləri gizli saxlanılsa da, sonradan məxfiliyi ləğv edilmiş ABŞ sənədlərində bəyan edilib. Bu mövzu tədqiqatçı Devid Spironun elmi işlərində də geniş işıqlandırılıb. Bu sövdələşmələr Səudiyyənin neft gəlirlərinin ABŞ xəzinə istiqrazlarına və maliyyə aktivlərinə yatırılması ilə dolların neft ticarətindəki hökmranlığını təmin edib. Eyni zamanda iki ölkə arasında hərbi və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq dərinləşib.
“Petrodollar” termini geniş şəkildə misirli-amerikalı iqtisadçı, Corctaun Universitetinin professoru İbrahim Uveysə aid edilir. O, bu termini 1973-cü ildə neft ixracından gələn dollarları təsvir etmək üçün formalaşdırıb. Sonradan bu anlayış dollara olan qlobal tələbatı artıran və onun dünyada əsas ehtiyat valyuta statusunu möhkəmləndirən sistemlə əlaqələndirilib.
Bu sistem Körfəz ölkələrində dərin iqtisadi dəyişikliklərə səbəb olub. Böyük neft gəlirləri müasir infrastrukturun qurulmasına və rifah dövlətinin genişlənməsinə resurslar təmin edib. Lakin bu, həm də Körfəz valyutalarının dollara və ABŞ maliyyə sisteminə bağlılığını gücləndirib. Digər tərəfdən, neft idxal edən ərəb ölkələri inflyasiya təzyiqləri və təkrarlanan borc böhranları ile üzləşiblər.
Neft böhranından sonrakı tənzimləmələr yalnız maliyyə sahəsi ilə məhdudlaşmayıb. Bura müdafiə əməkdaşlığının genişləndirilməsi də daxil olub. Ötən əsrin 70-ci illərindən bəri Körfəz ölkələri ABŞ silahlarının dünyadakı ən böyük idxalçılarına çevriliblər. ABŞ Müdafiə Təhlükəsizliyi Əməkdaşlıq Agentliyinin (DSCA) məlumatına görə, Vaşinqton Səudiyyə Ərəbistanına müdafiə avadanlıqları və xidmətlərinin ən böyük tədarükçüsüdür. Səudiyyə Ərəbistanı Müdafiə Nazirliyi isə ABŞ-ın Xarici Hərbi Satış (FMS) proqramının ən böyük fərdi müştərisi olaraq qalır. Bu proqram çərçivəsində aktiv sövdələşmələrin dəyəri 140 milyard dolları ötür. Bu tərəfdaşlıq hər iki tərəfin Körfəz regionunun təhlükəsizliyini qorumaq və sabitliyi təhdid edə biləcək hər hansı regional və ya xarici gücün qarşısını almaq üzrə müştərək maraqlarına əsaslanır.
Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) məlumatları da bunu təsdiqləyir. ABŞ son onilliklər ərzində Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, Küveyt, Bəhreyn və BƏƏ daxil olmaqla əksər Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələrinə əsas silah tədarükçüsü mövqeyini qoruyub. İnstitutun 2020-2024-cü illəri əhatə edən ən son məlumatları göstərir ki, ABŞ Səudiyyə Ərəbistanının silah idxalının 74 faizini təmin edib. Bu göstərici Küveytdə 63 faiz, Bəhreyndə 97 faiz, Qətərdə 48 faiz, BƏƏ-də isə 42 faiz təşkil edib.
Qloballaşma və açıqlıq dövrü
1980-ci illərin əvvəllərindən etibarən qloballaşmanın sürətlənməsi ilə ABŞ-ın ərəb iqtisadiyyatlarına təsiri yeni mərhələyə qədəm qoydu. Bu mərhələ ticarətin liberallaşdırılması və bazarların inteqrasiyası ilə xarakterizə olunurdu. Borc böhranı Mərakeş, Tunis, İordaniya və Misir kimi bir çox ərəb ölkəsini iqtisadi sabitləşmə proqramlarını qəbul etməyə vadar etdi. Bu addımlar ötən əsrin 80-ci və 90-cı illərində Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) və Dünya Bankının dəstəyi ilə atılıb.
Bu proqramlar sonradan “Vaşinqton konsensusu” (Washington Consensus) adlanan prinsipləri əks etdirirdi. Bu termini 1989-cu ildə iqtisadçı Con Uilyamson formalaşdırıb. Həmin iqtisadi siyasət paketi bazarların liberallaşdırılması, dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi, maliyyə intizamı, ticarətin sərbəstləşdirilməsi və xarici investisiyaların təşviqini əhatə edirdi.
Struktur uyğunlaşma proqramları bir çox ölkədə makroiqtisadi sabitliyin bərpasına kömək etdi. Həmçinin büdcə kəsirlərini azaltdı və tədiyyə balansını yaxşılaşdırdı. Lakin Dünya Bankı və BVF etiraf edib ki, bu islahatlar bəzi hallarda sosial çətinliklərlə müşayiət olunub. Bura işsizliyin müvəqqəti artması və yoxsulluq səviyyəsinin yüksəlməsi daxildir. Bu səbəbdən sosial təhlükəsizlik şəbəkələrinin gücləndirilməsi tələb olunub. Misir və İordaniya ilə bağlı aparılan araşdırmalar göstərir ki, islahatların nəticələri fərqli olub. Bu fərqlər icra sürətindən, institutların potensialından və hər bir ölkənin iqtisadi-siyasi şəraitindən asılı olaraq dəyişib.
Amerikanın təsiri təkcə iqtisadi siyasətlə məhdudlaşmır, həm də təhsil və bilik sahəsinə uzanır. XIX əsrin ortalarından bəri istər ABŞ-dakı, istərsə də regiondakı Amerika təhsil müəssisələri ərəb rəsmilərinin, iqtisadçılarının və iş adamlarının yetişməsində mühüm rol oynayıb. Məsələn, 1866-cı ildə Amerika təhsil modelinə uyğun qurulan Beyrut Amerika Universiteti (AUB) 82 mindən çox məzun verib. Bu məzunlar 135-dən çox ölkədə yaşayır. Onların bir çoxu hökumətlərdə, özəl sektorda və beynəlxalq təşkilatlarda rəhbər vəzifələr tutur.
Həmçinin ABŞ-dakı universitetlər son onilliklərdə on minlərlə ərəb tələbəni cəlb edib. Bu da müasir idarəetmə, maliyyə və sahibkarlıq konsepsiyalarının regiona ötürülməsini gücləndirib. 2024-2025-ci tədris ilində ABŞ-a 12 700-dən çox Səudiyyə, 5 000-dən çox Küveyt, 2 700-dən çox İordaniya və 1 800 Livan tələbəsi cəlb olunub.
Amerikanın rəqəmsal baharı
Yeni minilliyin əvvəlindən “Google”, “Amazon”, “Microsoft”, “Apple” və “Meta” kimi nəhəng ABŞ texnologiya şirkətləri qlobal iqtisadiyyatda köklü dəyişikliklər etdi. Ərəb dünyası da bu böyük transformasiyadan kənarda qalmadı. Bu proses internet, smartfonlar, elektron ticarət, rəqəmsal xidmətlər və distant iş rejiminin yayılması ilə baş verdi.
Son illərdə bu şirkətlər milli rəqəmsal transformasiya proqramları çərçivəsində Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-də məlumat mərkəzləri və bulud zonaları yaradaraq regiondakı mövqelərini gücləndiriblər. İsveçrənin “UBS” bankının hesablamalarına görə, Yaxın Şərqin rəqəmsal iqtisadiyyatı böyük artım potensialına malikdir. Bu göstəricinin 2022-ci ildəki 180 milyard dollardan 2030-cu ilə qədər təxminən 780 milyard dollara çatacağı gözlənilir. Bu isə illik təxminən 20 faiz artım deməkdir. Beləliklə, rəqəmsal sektorun regionun ümumi daxili məhsulundakı (ÜDM) payı 4,1 faizdən 13,4 faizə yüksələcək.
Digər tərəfdən, bu genişlənmə məlumatların idarə edilməsi, məxfilik və tənzimləmə ilə bağlı çağırışlar yaradıb. Bu, xarici rəqəmsal platformalardan və xidmətlərdən artan asılılıq fonunda baş verir. Lakin eyni zamanda ərəb startapları və gəncləri innovasiya və elektron ticarət sahələrində görünməmiş imkanlardan yararlanırlar.
Amerikanın təsiri təkcə rəqəmsal infrastrukturla məhdudlaşmır, həm də ərəb istifadəçilərinin gündəlik virtual məkanına uzanır. “StatCounter Global Stats” məlumatlarına görə, “Google” əksər ərəb ölkələrində axtarış sistemləri bazarında ən böyük paya sahib olmaqda davam edir. Onun payı 90 faizdən, bəzi ölkələrdə isə 95 faizdən çoxdur.
“Meta” şirkətinin platformaları, xüsusilə “Facebook”, “Instagram” və “WhatsApp” Yaxın Şərq və Şimali Afrika regionunda yüz milyonlarla istifadəçini cəlb etməyə davam edir. Eyni zamanda “AWS” (Amazon Web Services), “Microsoft Azure” və “Google Cloud” tərəfindən təqdim olunan bulud hesablamaları xidmətləri regiondakı hökumətlərin və şirkətlərin güvəndiyi rəqəmsal infrastrukturun əsas sütunlarına çevrilib. Bu vəziyyət ABŞ-ın iqtisadi təsir mərkəzinin enerji və kapital axınlarına nəzarətdən məlumat, bilik və rəqəmsal iqtisadiyyat axınlarına təsir göstərməyə doğru dəyişdiyini əks etdirir.
Asılılıqdan tərəfdaşlığa
Son doomed iqtisadi münasibətlər əsasən neftə əsaslanan modeldən geniş investisiya tərəfdaşlığına doğru inkişaf edib. Səudiyyə Ərəbistanının Dövlət İnvestisiya Fondunun (PIF) aktivləri 1 trilyon dolları keçib. “Global SWF” təşkilatının 2025-ci il təxminlərinə görə, bu rəqəm təxminən 1,21 trilyon dollar təşkil edir. Körfəz suveren fondlarının idarə etdiyi ümumi aktivlərin həcmi isə təxminən 6 trilyon dollar qiymətləndirilir. Bu, qlobal suveren fondların ümumi aktivlərinin 40 faizindən çoxunu təşkil edir. Bu rəqəmlər “Global SWF” və beynəlxalq araşdırma institutlarının hesabatlarında yer alıb.
Körfəz suveren fondlarının aktivlərinə görə ən böyük xarici investisiya məkanı ABŞ-dır. Hesablamalara görə, Amerika bazarındakı Körfəz aktivlərinin dəyəri təxminən 2 trilyon dollardır. Bu isə onların ümumi aktivlərinin üçdə birindən çoxu deməkdir. Bu investisiyalar süni intellekt, infrastruktur, enerji, yarımkeçiricilər və qabaqcıl texnologiya sektorlarını əhatə edir. Həmçinin bu addımlar Körfəz ölkələrinin iqtisadi diversifikasiya strategiyalarının bir hissəsidir.
Səudiyyənin PIF fondunun məlumatları təsdiqləyir ki, ABŞ onun ölkə xaricindəki ən böyük investisiya tərəfdaşıdır. Fond 2017-ci ildən bəri ABŞ-a təxminən 170 milyard dollar sərmayə qoyub. Bu vəsaitlər texnologiya, süni intellekt, infrastruktur, aviasiya və enerji sahələrinə yönəldilib. Suveren investisiyalarla yanaşı, ABŞ-dakı ərəb icmaları, tələbələr və iş adamları da geniş iqtisadi əlaqələr şəbəkəsinin qurulmasına töhfə veriblər. Bu, şəxsi investisiyalar, pul köçürmələri və təcrübə mübadiləsi vasitəsilə baş verib. Beləliklə, iqtisadi münasibətlər hökumətlərarası çərçivəni aşaraq daha geniş ictimai və ticarət tərəfdaşlığına çevrilib.
Gələcəkdə bizi nə gözləyir?
Çinin qlobal iqtisadi güc kimi yüksəlişi fonunda ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi beynəlxalq iqtisadi sistem getdikcə daha çox çağırışlarla üzləşir. Bu, Çinin ticarət və investisiya nüfuzunun genişlənməsi ilə müşayiət olunur. Pekin 2013-cü ildə başlatdığı “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü vasitəsilə ticarət əlaqələrini gücləndirməyə çalışır. Bura infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsi və tərəfdaş ölkələrlə, o cümlədən bir çox ərəb dövləti ilə investisiya əməkdaşlığının genişləndirilməsi daxildir. Bu vəziyyət həmin ölkələrə ticarət, investisiya və infrastruktur sahələrində daha geniş seçimlər təqdim edib.
Eyni zamanda “dollarsızlaşma” (de-dollarization) ətrafında artan müzakirələr qlobal valyuta sisteminin gələcəyi ilə bağlı suallar doğurur. Bəzi ölkələr ticarət mübadiləsində, o cümlədən enerji ticarətində yerli valyutalardan istifadəni genişləndirməyə çalışırlar. “Yeni Cənub üçün Siyasət Mərkəzi”nin (Policy Center for the New South) 2025-ci il araşdırmasına görə, dolların qlobal rəsmi ehtiyatlardakı payı azalıb. BVF-nin məlumatlarına əsaslanan araşdırma göstərir ki, bu pay 1999-cu ildəki 71 faizdən 2024-cü ilin sonunda 57,3 faizə düşüb. Lakin dollar beynəlxalq ticarət və maliyyədə dominantlığını qorumağa davam edir.
Digər tərəfdən, ABŞ-ın yenidən sənayeləşmə siyasəti, gömrük rüsumları və proteksionist ticarət tədbirləri qlobal tədarük zəncirlərinin xəritəsini yenidən cıza bilər. Bu, Vaşinqton və Pekin arasındakı son anlaşmalara baxmayaraq baş verə bilər. Bu cür addımlar ərəb iqtisadiyyatları üçün bəzi idxal xərclərini artıra bilər. Lakin eyni zamanda region ölkələrinə yeni investisiyalar cəlb etmək, logistik və sənaye mərkəzi kimi rollarını gücləndirmək üçün imkanlar açır. Onlar qlobal tədarük zəncirlərinin yenidən bölüşdürülməsindən faydalana bilərlər.
Yaxın gələcəkdə ABŞ-ın texnologiya, innovasiya və maliyyə bazarları sahələrində üstünlüyünü qoruyub saxlayacağı gözlənilir. Ərəb iqtisadiyyatları isə daha böyük iqtisadi tarazlığa nail olmaq üçün beynəlxalq tərəfdaşlıqlarını diversifikasiya etməyə çalışacaqlar. Şübhəsiz ki, ABŞ-ın iqtisadi nüfuzunun davam etməsi onun Çin rəqabətinə, sürətli geosiyasi və texnoloji dəyişikliklərə uyğunlaşma qabiliyyətindən asılı olacaq. Ərəb iqtisadiyyatları üçün isə əsas çağırış daha balanslaşdırılmış tərəfdaşlıqlar qurmaq, yerli innovasiyaları gücləndirmək və böyümə mənbələrini diversifikasiya etməkdir. Bu, daha davamlı və müstəqil inkişafa nail olmağa imkan verəcək.
