Son vaxtlar Vaşinqtonda Tehran rejiminin kəskin parçalanma yaşadığına dair fərziyyələr dolaşır. Hesab olunur ki, bu parçalanma rejimin Tramp administrasiyası ilə ciddi diplomatik qərarlar qəbul etməsinə mane olacaq qədər dərindir. Lakin ABŞ-la razılaşma istəyən bir qanadın və qarşıdurma tərəfdarı olan digər qanadın mövcudluğu barədə bu yanaşma reallığı həddindən artıq bəsitləşdirir.
Parçalanmanın mahiyyəti: Güzəştin həddi və sürəti
İranın hakim elitası həqiqətən də bölünüb, lakin bu, xarici müşahidəçilərin təsəvvür etdiyi kimi deyil. Etibarlı diplomatik fürsət yaranarsa, təzyiqlərin azaldılmasının zəruriliyi barədə fundamental ixtilaf yoxdur. Rejimin geniş dairələri anlayır ki, İranın iqtisadi vəziyyəti təhlükəli dərəcədə kövrəkdir, sanksiyalar ölkənin manevr imkanlarını daraldıb və Vaşinqtonla “təslimiyyət” kimi görünməyən bir razılaşma faydalı olar. Real parçalanma daha dar bir sahəni əhatə edir: Nə qədər güzəştə getmək lazımdır? Nə qədər sürətlə hərəkət etmək olar? Və bu danışıqların geri çəkilmə kimi görünməsinin qarşısını necə almaq olar?
Radikalların təsiri: Səs-küylü azlıq
Burada radikalların (sərt xətt tərəfdarlarının) təsiri üzə çıxır. Onlar çoxluq təşkil etmirlər — cəmiyyətdəki dəstəkləri bəlkə də 10 faizdən çox deyil. Onlar İran cəmiyyətinin və ya bütün mühafizəkar cərəyanın adından danışmırlar. Lakin onlar səs-küylüdürlər, mütəşəkkildirlər və rejim daxilində elə mövqelər tuturlar ki, hər hansı diplomatik açılımı ləngidə, çətinliyə sala və ya mürəkkəbləşdirə bilirlər.
Bu cərəyanın mərkəzində nüvə məsələləri üzrə keçmiş baş danışıqçı Səid Cəlili dayanır. Onun ətrafında “Payidari Cəbhəsi” və Mahmud Nəboyan, Mürtəza Ağatehrani, Həmid Rəsai kimi ideoloji intizam tərəfdarları cəmləşib. Onların bu yaxınlarda Məhəmməd Baqir Qalibafın rəhbərlik etdiyi danışıqlar qrupuna dəstək bəyanatını imzalamaqdan imtina etmələri rejimin daxilindəki müqaviməti ortaya qoydu.
Diplomatiya – Sədaqət sınağı kimi
Radikallar üçün danışıqlar sadəcə dövlət idarəçiliyi aləti deyil, həm də bir “sədaqət sınağı“dır. Danışıqlar aparanlar inqilabı satmaqda, şəhidlərin qanına xəyanət etməkdə ittiham olunurlar. Bu tendensiya İran diplomatiyasını dəfələrlə zədələyib: böhranların kəskinləşməsinə imkan verilir, dövlət nəhayət danışıqlara addım atdıqda isə danışıqçı daxildə “qırmızı xətləri keçmək” ittihamı ilə üz-üzə qalır.
Qalibafın hədəfə alınması da bu baxımdan önəmlidir. Qalibaf islahatçı deyil, o, İnqilab Keşikçiləri Korpusunun keçmiş komandiri və rejimin mərkəzi simalarından biridir. Lakin onun bu keçmişi belə, amerikalılarla qarşı-qarşıya oturduqda “xəyanət” ittihamından sığortalanmır. Çünki radikallar üçün məsələ danışıqçının nə qədər “inqilabçı” olması deyil, diplomatiyanın onların siyasi əhəmiyyətini təhdid etməsidir.
“Kölgə hökuməti” və maneələr
Səid Cəlili 2013-cü ildə prezident seçkilərində uduzduqdan sonra “Kölgə hökuməti” yaratdı. Nəzəri olaraq məqsəd siyasəti izləmək və alternativlər təklif etmək olsa da, praktikada bu, daimi bir “maneə mexanizminə” çevrildi. Onlar 2015-ci il nüvə sazişinə qarşı çıxdılar, maliyyə şəffaflığı qaydalarına (FATF) etiraz etdilər və xarici əlaqələri “tələ” kimi qələmə verdilər. Onlar üçün güzəşt – təslimiyyət, diplomatik açılım isə xarici düşmənlərin sui-qəsdi deməkdir.
Güc balansındakı dəyişiklik
Maraqlıdır ki, artıq bu radikal qrupa qarşı təkcə islahatçılar deyil, rejim daxilindəki təhlükəsizlik strukturlarına yaxın dairələr də etiraz etməyə başlayıb. İnqilab Keşikçiləri Korpusuna yaxın olan “Təsnim” agentliyinin radikalların tərəfdarı olan “Rəca Nyus” saytına qarşı kəskin çıxışı bunu sübut edir. Rejim artıq ifrat radikalizmi daxili birliyin pozulması və düşmənə xidmət kimi görməyə başlayıb.
Son söz kimindir?
Nüfuz hələ nəzarət demək deyil. Radikallar mühiti zəhərləyə, prosesi gecikdirə bilərlər, lakin dövlətin nüvəsi (rəhbərlik) danışıqların sağ qalmaq üçün zəruri olduğu qənaətinə gəlibsə, onlar bu yolu bağlaya bilməzlər. Ali Rəhbər Müctəba Xameneyinin hazırkı diplomatik kursla razılaşdığına dair işarələr həlledicidir.
İran dövləti hazırda ifrat radikal qrupun varlığını qəbul edərək, eyni zamanda danışıqlar aparmağa çalışan bir sistem görüntüsü yaradır. Bu qrup danışıqçıları inqilabçı dildə danışmağa, rəmzi qələbələr tələb etməyə məcbur edə bilər, lakin rejimin sağ qalma instinkti hər zaman son sözü deyəcəkdir.
