İraqda həyata keçirilən və “Səhər basqını” (Səulətül-Fəcr) adı verilən son antikorrupsiya əməliyyatı ölkədə böyük əks-səda doğurub. Əməliyyat çərçivəsində böyük partiya liderləri, parlament üzvləri və yüksəkvəzifəli dövlət rəsmiləri korrupsiya ittihamı ilə həbs ediliblər.
İraq ictimaiyyətini sarsıdan əsas məqam yüksək siyasi statuslu və deputat toxunulmazlığı olan şəxslərin həbsi deyil. İnsanları heyrətə gətirən həmin şəxslərin evlərindən müsadirə olunan İraq dinarı, ABŞ dolları və kiloqramlarla qızıl-zinət əşyalarının görüntüləridir. Bu hadisə dövlət xəzinəsində nağd pul çatışmazlığı ucbatından 5 milyondan çox dövlət işçisi və 2 milyon təqaüdçünün maaş gözlədiyi bir dövrə təsadüf edir.
İraqda korrupsiyanın miqyasını anlamaq üçün “Beynəlxalq Şəffaflıq Təşkilatı”nın hesabatlarına ehtiyac yoxdur. Bağdad küçələrində və digər vilayətlərdə qısa bir gəzinti bu mənzərəni tam ortaya qoyur. Paytaxtın girişləri bərbad yollar və nizamsız təhlükəsizlik postları ilə doludur. Halbuki bu yolların təmiri üçün milyonlarla dollar vəsait ayrılmışdı. Bağdadın mərkəzində ucalan nəhəng investisiya binalarının arxasında isə hakim partiyalar, idarəçi qüvvələrə yaxın mafiyalar və siyasi nüfuz sayəsində varlanan parazit iş adamları dayanır. Şəhərin ticarət mərkəzlərində minlərlə dollarlıq lüks avtomobillər dağılmış arxların və uçuq səkilərin yanından keçir.
Siyasətçi və vətəndaşın fərqli korrupsiya tərifi
İraqda bütün siyasi liderlər korrupsiyanın varlığını etiraf edir. Lakin onunla mübarizə aparmaq üçün ortada heç bir siyasi iradə yoxdur. Çünki sistem artıq bu vəziyyəti normal qəbul edir. Vətəndaşlar isə hər gün milyardlarla dollarlıq oğurluq xəbərlərini eşitməyə öyrəşiblər. Bu rəqəmlər İordaniya, Suriya və Livan kimi ölkələrin illik büdcəsinə bərabərdir.
Əsas problem vətəndaş ilə siyasətçinin korrupsiyaya verdiyi tərifdədir. Siyasətçi hesab edir ki, şübhəli müqavilələr və investisiyalar vasitəsilə dövlət əmlakını mənimsəmək korrupsiya deyil. Onların nəzərində bu proses siyasi elitanın dövlət gəlirlərini öz aralarında bölüşdürməsidir.
Bu yanaşma “Beynəlxalq Şəffaflıq Təşkilatı”nın tərifinə tam uyğun gəlir. Qurum qeyd edir ki, siyasi korrupsiya təkcə pulla bağlı deyil. Bura siyasi mövqelərin ticarəti və müəyyən şirkətlərin maraqlarına uyğun qanunların çıxarılması da daxildir. Bunun ən bariz nümunəsi İraq parlamentinin 2025-ci ildə “Ümumi Əfv Qanunu”na etdiyi ikinci düzəlişdir. Həmin dəyişikliklə dövlət əmlakını oğurlayan şəxslərə vurduqları ziyanı ödəmək müqabilində əfv hüququ tanındı. Bu addım vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə və qanunsuz varlanma kimi prinsipləri tamamilə heçə saydı.
Azadlıq müqabilində pul ticarəti
“Azadlıq müqabilində pul” prinsipi İraqda korrupsiyaya qarşı mübarizənin əsas düsturuna çevrilib. Baş nazir Əli əz-Zeydi “Səhər basqını” əməliyyatından sonra etdiyi çıxışda xalqa məxsus pulların geri qaytarılmasını tələb edib. Bu üsul dövlət xəzinəsinə vəsait toplamaq baxımından faydalı görünsə də, korrupsiyanı kökündən yox etmir. Korrupsiya İraqda silahlı qüvvələrin və siyasi elitaya arxalanan parallel qruplaşmaların digər üzüdür. Hətta cəmiyyətdə korrupsioner şəxslərin ictimai fiqur kimi qəbul edilməsi ciddi mədəni problemə çevrilib.
Son əməliyyat keçmiş seçkilərin legitimliyini də şübhə altına salıb. Bir çox deputatın parlamentə siyasi pulların gücü ilə daxil olduğu məlum olub. Məhkəmə hazırda deputatların seçki kampaniyalarında aldıqları şübhəli yardımları araşdırır. Təkcə ölkə daxilində deyil, xaricdə də böyük vəsaitlər mövcuddur. Keçmiş Prezident Bərham Salehin 2021-ci ildə bəyan etdiyi kimi, 2003-cü ildən bəri İraqdan 150 milyard dollardan çox vəsait xaricə qaçırılıb. Bu səbəbdən pulların qaytarılması beynəlxalq mübarizə tələb edir.
Toxunulmaz sərhədlər və gələcək ümidlər
Korrupsiya ilə siyasətin bu dərəcədə qovuşması hökumətin qarşısında keçilməz sərhədlər qoyur. Bu hökuməti quran və parlamenti idarə edən birinci eşalon liderlərin hədəf alınacağını düşünmək sadəlövhlük olardı. Siyasi elita müəyyən ikinci dərəcəli fiqurları qurban verməyə razı olsa da, öz nüfuz dairələrinin sarsılmasına icazə verməyəcək. Jurnalist Riyad Məhəmmədin dediyi kimi, iqtisadi sistemin hər bir hüceyrəsinə nüfuz etmiş korrupsiya ilə mübarizə aparmaq istəyi bəzən sadəcə xoş arzulardan ibarət olur.
İraq xalqı sərvətlərinin gözlərinin qarşısında talan edilməsindən yorulub. Lakin bəzi siyasi fiqurların hesab verməyə başlaması xalqın itirilmiş güvənini qaytarmaq üçün mühüm başlanğıcdır. Bu kampaniyanın uğurlu olması üçün əvvəlki illərin büdcə hesabatları təftiş edilməli və nazirliklərdəki investisiya müqavilələri yenidən araşdırılmalıdır. Hökumət anlamalıdır ki, xalqın etibarını qazanmaq çətin, itirmək isə çox asandır. Ən mühüm addım isə dövlətin 2027-ci il büdcəsində xərcləmə fəlsəfəsini tamamilə dəyişmək və israfın qarşısını almaq olacaqdır.
