Ötən ay misirli arxeoloqlar qrupu Nil çayının şərq sahilində, Cəbəl əl-Tayrda apardıqları qazıntılar zamanı 5000 illik qoşa məqbərə aşkarladıqlarını bəyan edəndə qlobal media dərhal hərəkətə keçdi. Dünya mətbuatı bu tapıntını qədim Misir piramidalarının tikilmə sirrini rəsmən həll edəcək yeni bir elmi sıçrayış kimi təqdim etdi. Lakin arxeoloji reallıq medianın yaratdığı sensasiyadan olduqca fərqlidir.
Cəbəl əl-Tayrdakı məqbərələr piramida deyil. İlk piramidanın ucaldılmasına hələ bir neçə əsr qalırdı. Medianın əsas diqqət mərkəzi isə bu məqbərələrin daxili daş divarlarının aşağıda qalın, yuxarıya doğru getdikcə isə rəsmən nazikləşən memarlıq quruluşuna malik olması idi. Beynəlxalq xəbər başlıqları bu tapıntının “piramidaların mənşəyini yenidən yazacağını” iddia etsə də, Misirin Turizm və Tarixi Abidələr Nazirliyi rəsmi açıqlamasında daha təmkinli mövqe nümayiş etdirərək bildirmişdi:
“Bu memarlıq üslubu, daha sonra pilləli piramidaların, ardınca isə tam piramidaların meydana gəlməsinə yol açan həndəsi təfəkkürün ilkin inkişaf mərhələsini rəsmən təmsil edə bilər.”
Peyk çəkilişləri və 2024-cü ilin hidravlik güc iddiaları
ArabAZ xəbər verir ki, Liverpul Universitetinin aparıcı misirşünası Roland Enmarç qeyd edir ki, insanların min illər əvvəl yaşamış qədim cəmiyyətlərin texniki imkanlarını kiçiltməyə meylli olması bu cür “sirr” və “sensasiya” axtarışlarını daim alovlandırır. 1968-ci ildə Erix fon Denikenin “Tanrıların arabaları?” kitabında irəli sürdüyü “piramidaları yadplanetlilər tikib” kimi yalançı elmi iddialar hələ də konspirasiya tərəfdarları arasında populyardır. Lakin real elm tamamilə fərqli suallara rəsmi cavab axtarır: Tonlarla ağırlığı olan milyonlarca daş blok süni dağ yaratmaq üçün yuxarıya necə qaldırılıb?
Nil çayının itmiş qolu: Arxeoloqların radar peyk görüntülərindən istifadə edərək Qahirə yaxınlığındakı 30-dan çox piramidanın (Gizadakılar da daxil olmaqla) vaxtilə mövcud olmuş, lakin indi tamamilə qurumuş Nil çayının qədim qolu boyunca düzüldüyünü sübut etdilər. Bu kəşf tikinti materiallarının və işçi qüvvəsinin əraziyə rəsmən su nəqliyyatı vasitəsilə daşındığını təsdiqləyir.
Hidravlik güc nəzəriyyəsi: Fransız arxeoloqlar qrupunun Saqqaradakı Coser piramidasının inşasında su təzyiqindən (hidravlik lift sistemindən) istifadə olunduğunu iddia edən araşdırması elmi dairələrdə kəskin şübhə ilə qarşılanıb. Ekspertlər o dövrün şəraitində suyun lazım olan yüksəkliyə qaldırılması üçün tələb olunan fiziki təzyiqin mövcud olmadığını rəsmən əsaslandırırlar.
Pilləli məqbərələrdən rəsmi hamar piramidalara keçid
Misirdə piramida memarlığı əslində uzunmüddətli təkamül yolu keçib. İlkin olaraq fironlar “mastaba” adlanan rəsmi yastı damlı, dördbucaqlı kərpic məqbərələrdə dəfn olunurdular. Üçüncü sülalənin qurucusu firon Coser (eramızdan əvvəl 2670–2650) və onun dahi memarı İmhotep ilk dəfə mastabanı çiy kərpicdən deyil, rəsmən daşdan inşa etmək qərarına gəldilər. Onlar ilk layihənin üzərinə getdikcə kiçilən əlavə daş qatları yığaraq tarixdə ilk “Pilləli Piramida”nı (Saqqara) rəsmən yaratdılar.
Dördüncü sülalənin ilk fironu, Xofunun (Xeops) atası Sneferu isə eramızdan əvvəl 2610-cu ildə tikilən Meydum piramidasının pillələrini əhəngdaşı ilə dolduraraq hamar divarlı ilk rəsmi sınaqlara başladı. Onun Dahşurdakı məşhur “Qırmızı Piramida”sı (e.ə. 2595) Misir tarixinin ilk uğurlu, tam hamar divarlı piramidası sayılır. Sneferunun oğlu Xofu isə atasından öyrəndiyi bu texnologiyanı zirvəyə daşıyaraq hündürlüyü 146 metr olan və 3700 il boyunca dünyanın ən uca tikilisi statusunu qoruyan rəsmi Giza piramidasını ucaltdı.
Rampalar və müasir kompüter modelləri
Müasir misirşünasların böyük qisminin rəsmi olaraq qəbul etdiyi ən ağlabatan nəzəriyyə — daşların xüsusi maili yollar (rampa) vasitəsilə yuxarı dartılmasıdır. Lakin birtərəfli düz rampanın uzunluğu və onu tikmək üçün tələb olunan materialın həcmi bəzən piramidanın özündən daha böyük işçi qüvvəsi tələb edirdi.
Bu səbəbdən son elmi araşdırmalar və rəqəmsal kompüter modelləşdirmələri piramidanın daxili və ya xarici divarları boyunca spiralvari şəkildə fırlanaraq yuxarıya doğru ucalan “inteqrasiya olunmuş kənar rampa” (integrated edge-ramp) nəzəriyyəsini önə çıxarır. Bu model həm də tikinti bitdikdən sonra rampanın rəsmən sökülərək divarlara birləşdirilməsini və bu səbəbdən bu gün xarici rampa izlərinin niyə tapılmadığını mükəmməl şəkildə izah edir.
Fironlar təxminən min il sonra, eramızdan əvvəl 1500-cü illərdə (sonuncu rəsmi piramida I Ahmosun Abidosdakı məqbərəsidir) piramida tikintisini tamamilə dayandıraraq “Krallar Vadisi”ndəki qayalıqlarda gizli məqbərələr qazmağa üstünlük verdilər. Onların bu qərarı niyə verməsi və piramidaların tikilməsinin son detalları hələ də bəşəriyyətin ən böyük elmi tapmacalarından biri olaraq qalmaqdadır.
