Ərəb dünyasında qadın hüquqları mübarizəsi və feminizm zənn edildiyi kimi Qərb ideologiyasının sadə bir kopyası kimi deyil, regionun özünəməxsus siyasi, sosial, dini və müstəmləkəçilik əleyhinə mübarizə şəraiti çərçivəsində formalaşmışdır. XIX əsrin sonlarından başlayan bu hərəkat həm İslam daxilində islahatçılıq, həm də dünyəvi-millətçi cərəyanlar şəklində inkişaf edərək böyük bir təkamül yolu keçmişdir.
Hərəkatın ortaya çıxması və tarixi mərhələləri
Ərəb feminizminin təməlləri XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində, “Ən-Nəhda” (Mədəni İntibah) dövründə Misirdə və Şam (Levant) bölgəsində atılmışdır. İlk mərhələdə mübarizə əsasən qadınların təhsil alması, məcburi nikahların ləğvi və sosial islahatlar ətrafında cəmlənmişdi.
Ərəb dünyasında feminizm XIX əsrin sonlarında “Ən-Nəhda” (Mədəni İntibah) dövründə təhsil və mətbuat vasitəsilə ortaya çıxmış, XX əsrdə müstəqillik hərəkatları ilə güclənmişdir. Huda Şaravi, Nəval əs-Səədavi və Fatımə Mərnisi kimi simalar həm dünyəvi, həm də dini-sosial müstəvidə mübarizənin əsasını qoymuşlar. Günümüzdə hüquqi baza baxımından ən güclü feminizm və mütərəqqi qanunvericilik Tunisdə, mülki fəallıq və QHT səviyyəsində Livanda, sürətli dövlət islahatları baxımından isə Səudiyyə Ərəbistanında müşahidə olunur.
1892-ci ildə Hind Nofəl tərəfindən nəşr olunan “Əl-Fətət” jurnalı ilə ərəb mətbuatında qadın imzası görünməyə başladı. 1899-cu ildə misirli mütəfəkkir Qasım Əminin yazdığı “Qadının azad olunması” (Təhrir əl-Mər’ə) kitabı isə cəmiyyətdə geniş diskuysiyalara yol açdı.
XX əsrin ortalarına doğru feminizm anti-müstəmləkəçi mübarizə və milli müstəqillik hərəkatları ilə birləşdi. 1923-cü ildə Huda Şaravi tərəfindən Misir Qadınlar Birliyinin esası qoyuldu. 1950-60-cı illərdə Misir, Suriya, İraq və İordaniyada qadınlar səsvermə hüququ əldə etdilər. 1956-cı ildə Tunisdə qəbul edilən Şəxsi Status Məcəlləsi isə çoxarvadlığı qadağan edərək ərəb dünyasında ən radikal dünyəvi islahat kimi tarixə düşdü.
2011-ci il Ərəb Baharı ilə birlikdə feminizm yeni bir mərhələyə qədəm qoydu. Qadınların meydanlara çıxması və rəqəmsal platformalar üzərindən təşkilatlanması ilə şərəf cinayətləri, məişət zorakılığı, qəyyumluq sistemi və hüquqi bərabərsizliklərə qarşı mübarizə mərkəzi mövzuya çevrildi.
Ərəb feminizminin bariz simaları
Ərəb dünyasında qadın hərəkatının formalaşmasında bir çox tarixi və müasir xadimlərin müstəsna rolu olmuşdur:
Huda Şaravi (Misir): Ərəb dünyasında dünyəvi feminizmin banilərindəndir. 1923-cü ildə Qahirə qatar vağzalında ictimaiyyət qarşısında üz örtüyünü çıxararaq simvolik bir hərəkat başlatmışdır.
Zeynəb əl-Ğəzali (Misir): İslam feminizminin öncüllərindəndir. Müsəlman Qadınlar Birliyini quraraq, islahatların İslam hüququ çərçivəsində də mümkün olduğunu müdafiə etmişdir.
Nəval əs-Səədavi (Misir): Həkim və yazıçı. “Qadın və cinsi əlaqə” kitabı ilə patriarxal cəmiyyəti, qadın sünnətini və dini doqmaları sərt tənqid etmiş, fikirlərinə görə həm həbs olunmuş, həm də təqiblərə məruz qalmışdır.
Fatımə Mərnisi (Mərakeş): Görkəmli sosioloq və İslam feminist nəzəriyyəçisi. Əsərlərində İslam tarixində qadınların rolunu araşdırmış və dini mətnlərin patriarchal təfsirlərini elmi şəkildə tənqid etmişdir.
Təvəkkül Karman (Yəmən): 2011-ci il Ərəb Baharı zamanı qadınların dinc etirazlardakı liderliyinə görə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülən ilk ərəb qadını olmuşdur.
Mənəl əl-Şərif (Səudiyyə Ərəbistanı): “Women2Drive” kampaniyasının təşkilatçısı kimi Səudiyyə Ərəbistanında qadınların avtomobil idarə etmə qadağasına qarşı mübarizənin öncüllərindən biridir.
Hal-hazırda ən güclü feminizm hardadır?
Müasir ərəb dünyasında feminist hərəkatın gücü iki fərqli istiqamət üzrə qiymətləndirilir:
Hüquqi və qanunvericilik baxımından: Tunis
Ərəb dünyasında qadın hüquqlarının hüquqi müstəvidə ən mütərəqqi olduğu ölkə Tunisdir. 1956-cı ildən bəri qadınlara geniş hüquqlar verən country, 2014-cü il Konstitusiyasında kişi və qadın bərabərliyini tam təsbit etmişdir. 2017-ci ildə məişət zorakılığına qarşı kompleks qanun qəbul edilmiş, hətta mirasda bərabərlik məsələsi dövlət səviyyəsində müzakirəyə çıxarılmışdır.
Mülki cəmiyyət və fəallıq baxımından: Livan
Livan müstəqil feminist qeyri-hökumət təşkilatlarının, rəqəmsal platformaların və akademik feminist araşdırmaların ən sərbəst fəaliyyət göstərdiyi ölkədir. Burada “Kafa” və “Fe-Male” kimi təşkilatlar şərəf cinayətlərinə, erkən nikahlara və məişət zorakılığına qarşı fəal mübarizə aparır. Lakin ölkədəki dini icmalara əsaslanan ailə hüququ sistemi hüquqi bərabərliyin tam təmin olunmasına mane olur.
Dövlət xətti ilə sürətli islahatlar: Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ
Son illərdə Körfəz ölkələrində, xüsusən Səudiyyə Ərəbistanında “yuxarıdan aşağıya” sürətli islahatlar həyata keçirilir. ” Vision 2030″ proqramı çərçivəsində qadınlara avtomobil sürmək hüququ verilmiş, kişi qəyyumluq (məhrəm) sisteminin bir çox məhdudiyyətləri ləğv edilmiş və qadınların əmək bazarında iştirakı kəskin artmışdır. BƏƏ-də isə parlamentdə qadınlar üçün 50 faizlik kvota tətbiq olunur.
