BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Son illərdə Türkiyə ilə Avropa arasındakı münasibətlər yeni mərhələyə qədəm qoyub. Əvvəllər Avropa İttifaqına üzvlük perspektivi Ankara üçün əsas strateji məqsədlərdən biri hesab olunurdusa, bu gün tərəflər arasındakı müzakirələr daha çox təhlükəsizlik, müdafiə sənayesi, enerji marşrutları, miqrasiya siyasəti və geosiyasi təsir imkanları üzərində qurulur. Türkiyə rəhbərliyi artıq ölkənin Avropaya deyil, əksinə Avropanın Türkiyəyə daha çox ehtiyac duyduğunu vurğulayır. Bu yanaşma yalnız siyasi ritorika deyil, son illərdə dəyişən beynəlxalq şəraitin məhsulu kimi qiymətləndirilir.
Avropa qitəsi Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra bəlkə də ən mürəkkəb təhlükəsizlik dövrlərindən birini yaşayır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi Avropa ölkələrini müdafiə strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edib. Bununla yanaşı, ABŞ-da Avropanın müdafiəsinə ayrılan resursların gələcəyi ilə bağlı artan müzakirələr qitədə əlavə narahatlıq yaradıb. Belə bir şəraitdə Türkiyə həm coğrafi mövqeyi, həm də hərbi potensialı baxımından Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasında mühüm aktora çevrilib.
Lakin paradoks ondadır ki, Avropa İttifaqı son illərdə müdafiə və texnologiya sahəsində formalaşdırdığı yeni layihələrdə Türkiyəyə məhdud yer ayırmağa çalışır. 2025-ci ildə Avropa İttifaqının 150 milyard avroluq “Avropa Təhlükəsizlik Fəaliyyəti” proqramında Türkiyənin iştirak etməməsi bunun ən bariz nümunələrindən biri oldu. Daha sonra isə 2028–2034-cü illəri əhatə edən elmi-tədqiqat və texnologiya proqramlarında da Türkiyənin rolunun məhdudlaşdırılması istiqamətində təşəbbüslər gündəmə gəldi.
Bu qərarlar hüquqi baxımdan Türkiyəyə qarşı açıq qadağa kimi təqdim edilməsə də, faktiki olaraq Ankaranın Avropanın yeni müdafiə və texnologiya sisteminin mərkəzindən kənarda saxlanılması anlamına gəlir. Maraqlıdır ki, Kanada, Yaponiya, Cənubi Koreya və Böyük Britaniya kimi Avropa İttifaqına üzv olmayan ölkələr üçün daha çevik əməkdaşlıq mexanizmləri yaradıldığı halda, Türkiyəyə münasibətdə siyasi və inzibati məhdudiyyətlər tətbiq edilir.
Bu vəziyyət Türkiyə-Avropa münasibətlərinin əsas ziddiyyətini ortaya qoyur. Avropa Qara dəniz təhlükəsizliyi, enerji marşrutları, miqrasiya axınları, Şərqi Aralıq dənizi, Yaxın Şərq və Qafqaz kimi strateji bölgələrdə Türkiyənin rolunu qəbul edir. Bununla belə, həmin anlayış siyasi münasibətlərdə tam şəkildə əksini tapmır.
Türkiyənin Qərbə baxışı necə dəyişdi?
Onilliklər ərzində Türkiyə Avropanı siyasi, iqtisadi və mədəni inteqrasiya üçün əsas istiqamət hesab edib. 1963-cü ildə imzalanmış Ankara Sazişi, sonrakı Gömrük Birliyi razılaşması və 2005-ci ildə başlanmış üzvlük danışıqları Türkiyənin Avropa ilə inteqrasiyasının əsas mərhələləri olub.
Lakin son illərdə Ankarada formalaşan strateji düşüncə fərqli istiqamət alıb. Türkiyə artıq özünü yalnız Avropaya inteqrasiya etmək istəyən ölkə kimi deyil, regional və qlobal təsir imkanlarına malik müstəqil güc kimi təqdim edir. Müdafiə sənayesində əldə edilən uğurlar, pilotsuz uçuş aparatlarının müxtəlif münaqişələrdə nümayiş etdirdiyi effektivlik və hərbi ixracın sürətli artımı bu yanaşmanı gücləndirib.
Türkiyənin müdafiə sənayesindəki inkişafı eyni zamanda keçmişdə yaşanan təcrübələrin nəticəsi kimi qiymətləndirilir. 1964-cü ildə Kiprlə bağlı ABŞ-dan gələn xəbərdarlıqlar, 1974-cü il Kipr əməliyyatından sonra tətbiq edilən silah embarqosu, eləcə də sonrakı illərdə müxtəlif hərbi layihələrdə qarşılaşılan məhdudiyyətlər Ankara üçün mühüm dərs olub. Bu hadisələr Türkiyədə təhlükəsizlik sahəsində xarici asılılığın riskli olduğu fikrini möhkəmləndirib.
Kipr məsələsi və strateji yaddaş
Türkiyə-Qərb münasibətlərində Kipr məsələsi xüsusi yer tutur. 1974-cü ildə adada baş verən hadisələrdən sonra Türkiyənin həyata keçirdiyi hərbi əməliyyat və bunun ardınca tətbiq edilən embarqo Ankara üçün dönüş nöqtəsinə çevrildi. Türkiyə həmin dövrdə başa düşdü ki, milli təhlükəsizlik məsələlərində müttəfiqlərə tam etibar etmək mümkün deyil.
Məhz bundan sonra ölkədə müdafiə sənayesinin lokallaşdırılması istiqamətində geniş proqramlar həyata keçirilməyə başladı. 1985-ci ildə yaradılan Müdafiə Sənayesi İdarəsi sonradan bu siyasətin əsas koordinasiya mərkəzinə çevrildi.
Bu gün Türkiyənin müdafiə strategiyası üç əsas prinsip üzərində qurulur: yerli istehsalın artırılması, silah tədarükündə mənbələrin şaxələndirilməsi və istifadə məhdudiyyətlərini minimuma endirmək.
Suverenlik anlayışında fərqli baxışlar
Türkiyə ilə Avropa arasında əsas fikir ayrılığı yalnız silah proqramları və ya maliyyələşdirmə məsələləri ilə məhdudlaşmır. Məsələnin mərkəzində suverenlik anlayışına fərqli yanaşmalar dayanır.
Türkiyə milli güc alətlərinə sahib olmağı və təhlükəsizlik qərarlarını müstəqil şəkildə qəbul etməyi prioritet hesab edir. Avropa İttifaqı isə təhlükəsizliyin dövlətlərarası inteqrasiya və ortaq institutlar vasitəsilə təmin olunmasını müdafiə edir.
Avropa üçün strateji müstəqillik anlayışı kollektiv qərarvermə, birgə müdafiə layihələri və ortaq maliyyələşdirmə mexanizmləri ilə bağlıdır. Türkiyə isə bu yanaşmanın bəzi hallarda milli qərarvermə imkanlarını məhdudlaşdıra biləcəyini düşünür.
Türkiyə Avropaya nə təklif edir?
Son üç onillikdə Türkiyə müdafiə sənayesində ciddi irəliləyiş əldə edib. Yerli komponentlərin payı 1990-cı illərdə təxminən 20 faiz olduğu halda, 2024-cü ildə bu göstərici 80 faizə yaxınlaşıb. Müdafiə sektorunda fəaliyyət göstərən şirkətlərin sayı 3500-ü keçib, müdafiə layihələrinin sayı isə minlərlə ölçülür.
Müdafiə və aviasiya ixracı 2024-cü ildə 7 milyard dolları ötüb, 2025-ci ildə isə 10 milyard dollardan artıq olub. Türkiyə qlobal silah ixracatçıları arasında ilk sıralara yüksəlib.
Ankaranın Avropa üçün əsas üstünlüklərindən biri hərbi təcrübədir. Türkiyə Silahlı Qüvvələri son illərdə Suriya, İraq, Liviya və digər bölgələrdə müxtəlif əməliyyatlarda iştirak edib. Avropanın bir çox orduları isə bu səviyyədə döyüş təcrübəsinə malik deyil.
Digər mühüm amil coğrafi mövqedir. Türkiyə Qara dəniz, Balkanlar, Qafqaz, Yaxın Şərq və Şərqi Aralıq dənizi arasında yerləşir. Bosfor və Dardanel boğazlarına nəzarət etməsi ona strateji üstünlük qazandırır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi zamanı bu üstünlüyün əhəmiyyəti bir daha aydın şəkildə ortaya çıxdı.
Miqrasiya məsələsində də Türkiyə Avropa üçün vacib tərəfdaşdır. Ölkənin yerləşdiyi mövqe ona miqrasiya marşrutlarının idarə edilməsində xüsusi təsir imkanı verir.
Avropanın üstünlükləri
Bununla yanaşı, Avropa da Türkiyənin əvəz edə bilməyəcəyi imkanlara malikdir. Avropa İttifaqının müdafiə xərcləri yüz milyardlarla avro ilə ölçülür. Qitənin sənaye bazası, elmi potensialı və yüksək texnologiyaları Türkiyədən qat-qat böyükdür.
Avropa şirkətləri döyüş təyyarələri, sualtı qayıqlar, hava hücumundan müdafiə sistemləri, kosmik texnologiyalar və digər yüksək texnoloji sahələrdə dünyanın aparıcı istehsalçıları sırasındadır.
Türkiyə son illərdə mühüm uğurlar əldə etsə də, reaktiv mühərriklər, yarımkeçiricilər, bəzi radar sistemləri və yüksək səviyyəli elektron texnologiyalar kimi sahələrdə hələ də xarici tərəfdaşlıqlara ehtiyac duyur.
Qarşılıqlı asılılıq davam edir
Mövcud vəziyyət göstərir ki, Türkiyə və Avropa bir-birindən tamamilə imtina edə biləcək tərəflər deyil. Türkiyə Avropanın texnologiyasına, bazarına və elmi əməkdaşlıq imkanlarına ehtiyac duyur. Avropa isə Türkiyənin coğrafi mövqeyinə, hərbi potensialına, müdafiə sənayesinə və regional təsir imkanlarına maraq göstərir.
Bu səbəbdən tərəflər arasında tam ayrılıq real görünmür. Eyni zamanda tam inteqrasiya da yaxın perspektivdə mümkün deyil. Münasibətlər daha çox əməkdaşlıq və rəqabətin paralel şəkildə davam etdiyi “boz zona” daxilində inkişaf edir.
Gələcəkdə Türkiyə ilə Avropa arasındakı münasibətlərin taleyi tərəflərin qarşılıqlı asılılığı necə idarə etməsindən asılı olacaq. Son illərdə güc balansı dəyişsə də, nə Türkiyə Avropasız, nə də Avropa Türkiyəsiz uzunmüddətli strateji planlarını tam şəkildə həyata keçirə biləcək vəziyyətdə deyil. Buna görə də qarşıdakı dövrdə Ankara ilə Brüssel arasında həm əməkdaşlıq, həm də fikir ayrılıqları yanaşı davam edəcək.
