Dünyanın müxtəlif bölgələrində güclü zəlzələlərin qısa zaman ərzində ard-arda baş verməsi Yer kürəsində seysmik aktivliyin artdığı ilə bağlı narahatlıqları gücləndirib. Lakin uzunmüddətli statistik məlumatlar qlobal miqyasda böyük zəlzələlərin sayında nəzərəçarpacaq artım olmadığını göstərir.

2026-cı ilin iyun-avqust aylarında Venesuela, Filippin, Yaponiya, Misir və Kolumbiyada baş verən zəlzələlər bu təəssüratı daha da gücləndirib. İyunun 24-də Venesuelada 39 saniyə fasilə ilə 7,2 və 7,5 bal gücündə iki zəlzələ qeydə alınıb. İyunun 8-də Filippinin cənubunda 7,8 bal, iyulun 28-də Yaponiyanın Kyuşu adasında 7,1 bal, avqustun 10-da isə Kolumbiyada 7,4 bal gücündə zəlzələ baş verib.

Lakin ABŞ Geoloji Xidmətinin bir əsrdən çox davam edən müşahidələrinə əsaslanan məlumatlar böyük zəlzələlərin qlobal sayının əsasən sabit qaldığını göstərir.

2000-2009-cu illərdə dünyada ildə orta hesabla 14,5 böyük zəlzələ baş verib. 2010-2019-cu illərdə bu göstərici 16,1-ə yüksəlib. Hazırkı onillikdə isə orta göstərici təxminən 14 zəlzələdir.

6 bal və daha güclü zəlzələlərin sayında da artım müşahidə edilmir. 2000-ci illərdə illik orta göstərici 158,7 olduğu halda, 2010-cu illərdə 149,5-ə, 2020-ci illərdə isə indiyədək 132,7-yə düşüb.

Zəlzələlərin bir ildə çox olması qlobal dəyişiklik demək deyil

2026-cı ilin avqustun əvvəlinə qədər 7 bal və daha güclü ən azı 10 zəlzələ qeydə alınıb. Alimlər bu göstəricinin qeyri-adi olmadığını bildirirlər.

Zəlzələlər müəyyən qrafik üzrə baş vermir. Məsələn, 2010-cu ildə 7 bal gücündə 23 zəlzələ və 8 baldan güclü bir zəlzələ qeydə alındığı halda, 2017-ci ildə 7 bal gücündə cəmi 6 zəlzələ baş verib.

Bu səbəbdən bir il ərzində zəlzələlərin sayının artması Yer kürəsinin daha aktivləşdiyi anlamına gəlmir. Seysmoloqlar qlobal tendensiyanı müəyyən etmək üçün ayrı-ayrı illərə deyil, onilliklər ərzindəki göstəricilərə baxırlar.

Kiçik zəlzələlərin sayında artımın səbəbi başqadır

4 bal və daha güclü zəlzələlərin qeydə alınan sayı son onilliklərdə artıb. 2000-ci illərdə ildə təxminən 11 900 belə hadisə qeydə alınırdısa, 2010-cu illərdə bu rəqəm 14 400-ə, hazırkı onillikdə isə təxminən 15 900-ə çatıb.

Lakin bu artım Yer qabığının daha aktivləşməsi ilə əlaqələndirilmir. Əsas səbəb seysmik müşahidə imkanlarının genişlənməsidir. Daha çox sensor və müşahidə cihazının quraşdırılması əvvəllər qeydə alınmayan kiçik zəlzələlərin də aşkarlanmasına imkan verir.

Ayrı-ayrı bölgələrdə risk arta bilər

Qlobal seysmik aktivlik sabit qalsa da, konkret bölgələrdə vəziyyət fərqli ola bilər. Zəlzələ zamanı qırılmanın bir hissəsində toplanmış enerji boşalır, lakin gərginlik yaxın ərazilərə ötürülə bilər.

Bu proses müəyyən qırılma zonalarında növbəti zəlzələlərin riskini artıra bilər. Türkiyədəki Şimali Anadolu qırılması buna nümunə kimi göstərilir.

2025-ci ilin aprelində İstanbul yaxınlığında baş verən 6,2 bal gücündə zəlzələ ilə bağlı araşdırmalar da hadisənin Marmara qırılması boyunca uzunmüddətli seysmik proseslərin bir hissəsi ola biləcəyini göstərib.

Əsas təhlükə zəlzələnin özü deyil, şəhərlərin böyüməsidir

Mütəxəssislərə görə, son illərdə zəlzələlərin daha dağıdıcı görünməsinin əsas səbəblərindən biri əhalinin və şəhərlərin seysmik təhlükəli ərazilərdə sürətlə artmasıdır.

Zəlzələ təbii hadisədir, fəlakət isə həmin hadisənin insanlarla, binalarla və infrastrukturla qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır. Buna görə də eyni gücdə zəlzələ fərqli ölkələrdə tamamilə fərqli nəticələr yarada bilər.

1990-2015-ci illərdə seysmik təhlükəli ərazilərdə yaşayan insanların sayı təxminən 1,08 milyarddan 1,51 milyarda yüksəlib. Həmin ərazilərdə şəhər ərazilərinin sahəsi isə təxminən 69 faiz genişlənib.

Xüsusilə tikinti normalarının zəif tətbiq edildiyi ölkələrdə insan itkiləri daha yüksək olur. 2023-cü ildə Türkiyə və Suriyada baş verən Kahramanmaraş zəlzələləri və 2025-ci ildə Myanmarda qeydə alınan 7,7 bal gücündə zəlzələ binaların keyfiyyətinin və tikinti standartlarının fəlakətin miqyasına təsirini göstərən nümunələrdir.

İnsanların qavrayışı da zəlzələlərin artdığı təəssüratı yaradır

Zəlzələlərin daha çox olduğu düşüncəsinin formalaşmasında sosial media və xəbər texnologiyalarının inkişafı da mühüm rol oynayır.

Əvvəllər dünyanın uzaq bölgələrində baş verən zəlzələlər barədə məlumat almaq günlərlə çəkə bilərdi. Bu gün isə hadisədən bir neçə dəqiqə sonra telefonlara bildirişlər gəlir, zəlzələnin gücü və episentri barədə məlumatlar yayılır, dağıntı görüntüləri sosial şəbəkələrdə sürətlə paylaşılır.

Sosial media alqoritmləri də istifadəçiyə bir zəlzələ ilə bağlı çoxsaylı videolar təqdim edə bilir. Müxtəlif qitələrdə və fərqli illərdə baş vermiş hadisələr qısa müddət ərzində eyni ekranda göründüyü üçün insanda onların eyni vaxtda və qeyri-adi tezlikdə baş verdiyi təəssüratı yaranır.

Beləliklə, elmi məlumatlara görə, Yer kürəsinin qlobal miqyasda daha “qəzəbli” olması barədə nəticə çıxarmaq üçün əsas yoxdur. Dəyişən əsasən insanların zəlzələ təhlükəsi qarşısında həssaslığı, şəhərlərin böyüməsi və dünyada baş verən hadisələr barədə məlumat əldə etmə sürətidir.