İsrailin Suriyanın şimalındakı Əbu əz-Zühur aeroportuna endirdiyi son hava zərbələri uçuş-enmə zolaqlarını sıradan çıxardı, lakin bu hücum daha böyük bir təhlükəni - Amerikanın iki müttəfiqi olan İsrail ilə Türkiyə arasında birbaşa toqquşmanı alovlandıra bilərdi.
Hadisə bombardmandan bir neçə gün əvvəl başladı. İsraillilər amerikalılara kəşfiyyat məlumatlarına əsasən Türkiyənin Əbu əz-Zühur bazasında hərbi vasitələr yerləşdirmək üçün hərəkətə keçdiyini bildirdilər. Vaşinqton məsələni araşdırdı və cavabında əlindəki məlumatların Təl-Əvivin iddialarını təsdiqləmədiyini bildirdi. Bundan sonra Amerika İsrailin narahatlığını aradan qaldırmaq və eskalasiyanın qarşısını almaq üçün "Mossad", Dəməşq və Ankara arasında təmaslara vasitəçilik etdi. İki gün sonra Suriyanın Xarici İşlər naziri Əsəd əş-Şeybani ABŞ nümayəndəsi Tom Barak ilə İstanbulda görüşdü. Həmin vaxt ölkənin mərkəzində, Tədmur yaxınlığındakı bazanın vurulmasından əvvəl olduğu kimi, böhranın yatırılacağı ehtimal edilirdi. Hətta ilin əvvəlindən dayandırılmış Suriya-İsrail danışıqlarının yenidən bərpa olunacağı və ümumi təhdidlərə qarşı kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi üçün Əmmanda yaradılmış "Əlaqələndirmə Mərkəzi"nin inkişaf etdiriləcəyi düşünülürdü.
Suriyadakı hava bazasını Türkiyənin planlarına görə vurduq - İsrail
Lakin ertəsi gün İsrail qırıcılarının havaya qalxaraq Əbu əz-Zühur aeroportunun uçuş zolaqlarını bombalaması, ardınca isə Barak və Netanyahunun bunu elan etməsi hər kəsi təəccübləndirdi. Ankara bu əməliyyatdan xəbərdar deyildi və təyyarələrin şimala doğru yönəldiyini qeydə alanda onların hara getdiyini və nəyi vuracağını bilmirdi. Ən təhlükəli an da məhz bu idi; çünki narahatlıq Ankaranın və Təl-Əvivin başlamaq istədiyi planlı bir müharibədən deyil, heç bir tərəfin istəmədiyi halda qəfil başlaya biləcək toqquşmadan qaynaqlanırdı.
Bəs əgər Türkiyə qırıcıları İsrail təyyarələrinin qarşısını kəsmək üçün havaya qalxsaydı, bu təyyarələr xəbərdarlıqlara cavab verməsəydi və türk pilotu təhlükə hiss edərək raket atıb onlardan birini vursaydı nə baş verərdi?
Bu sual Suriya səması üçün yad deyil. 2015-ci ilin sonunda Türkiyə qırıcısı Suriya sərhədi yaxınlığında Rusiya bombardmançı təyyarəsini vurmuşdu. Ankara təyyarənin hava məkanını pozduğunu və xəbərdarlıqlara məhəl qoymadığını bildirmişdi. Putin bu hadisəni "arxadan vurulan zərbə" adlandırdı, Moskva Ankaraya qarşı sanksiyalar tətbiq etdi və hərbi əlaqələri kəsdi. Lakin tərəflər toqquşma ərəfəsində dayandılar və sonradan yeni təmas qaydaları üzərində razılaşdılar.
Üç il sonra Suriyanın Hava Hücumundan Müdafiə qüvvələri Xmeymim və Tartus bazaları yaxınlığında İsrailin hava zərbələri zamanı Aralıq dənizi üzərində səhvən Rusiya təyyarəsini vurdu. Raket Suriyaya məxsus olsa da, Moskva hadisənin baş vermə şəraitinə görə İsraili məsuliyyətli saydı. Münasibətlər gərginləşdi, lakin böhran İsrailin üzrxahlığı və Təl-Əvivə Suriyada İranı izləmək sərbəstliyi verən yeni anlaşmalarla başa çatdı.
İndi isə yeni bir toqquşma təhlükəsi yarandı. Lakin bu dəfə vurula biləcək təyyarə İsrailə, onu vura biləcək raket isə Türkiyəyə məxsus idi. Əgər İsrail qırıcısı Türkiyənin hava məkanına daxil olarsa, Ankara 2015-ci ildəki kimi suverenliyin və sərhədlərin qorunması arqumentindən istifadə edə bilər. Lakin təyyarə Suriya ərazisi üzərində olarsa, məsələ daha da mürəkkəbləşir.
Netanyahu illərdir hesab edir ki, onun ordusu İsrail sərhədlərinin şimalında təhdidlərin yaranmasının qarşısını almaq və İran səmasına çıxış əldə etmək üçün hərbi əməliyyat azadlığına malikdir. Türkiyə isə Suriyanın şimalını öz milli təhlükəsizliyinin ayrılmaz hissəsi hesab edir və orada qüvvələri, bazaları, maraqları və müttəfiqləri var. Dəməşq isə torpağın da, səmanın da Suriyaya aid olduğunu bildirir. Vahid səma altında kəsişən bu üç fərqli təhlükəsizlik yanaşmasını Vaşinqton uzlaşdırmağa çalışır.
Əgər Ankara bir İsrail təyyarəsini vursaydı, Təl-Əviv buna necə cavab verərdi? Seçki ərəfəsində olan Netanyahunun qırıcı təyyarənin vurulmasını adi bir hadisə kimi qəbul edəcəyini düşünmək çətindir. Bu, zərbə və qarşı zərbə qapısını aça və Suriyanı Türkiyə-İsrail rəqabət meydanından birbaşa döyüş poliqonuna çevirə bilərdi.
Burada Vaşinqton amili ortaya çıxır. ABŞ regiondakı iki müttəfiqi arasında misli görünməmiş bir böhranla üz-üzə qalardı. İsrail onun strateji tərəfdaşıdır, Türkiyə isə NATO üzvüdür və Amerika hərbi mövcudluğuna ev sahibliyi edir.
Rəcəb Tayyib Ərdoğanın qüvvələri İsrail təyyarəsini vursaydı, Tramp Netanyahuya nə deyərdi? İsrail Türkiyə qüvvələrini bombalayaraq cavab versəydi, Ərdoğana nə deyərdi? O, İsrailin tərəfində durardı, NATO müttəfiqini dəstəkləyərdi, yoxsa hər iki tərəfə təzyiq göstərərək zərbələri qəbul etməyi və eskalasiyanı dayandırmağı tələb edərdi?
Burada həmçinin Dəməşq faktoru var. Mümkün qarşıdurma onun üçün eyni vaxtda həm qazanc, həm də itki deməkdir. Qazanc ondan ibarətdir ki, İsrail illərdən bəri ilk dəfə Suriya səmasındakı hərəkət sərbəstliyinin hüdudsuz olmadığını və Türkiyənin şimaldakı varlığının İsrail təyyarələrinin əlavə hesablamalar aparmadan keçə bilməyəcəyi yeni bir xətt çəkdiyini görərdi. Lakin itki ondan ibarət olardı ki, Suriya qarşıdurma meydanına çevrilər və Dəməşq özünü müttəfiqi Ankara, Təl-Əvivlə apardığı danışıqlar və bütün ərazisi ilə səmasında suverenliyini bərpa etmək istəyi arasında sıxılmış tapardı. "Yeni Suriya"nın paradoksu da məhz bundadır: ölkəni başqalarının müharibələrindən uzaqlaşdırmaq istəyir, lakin coğrafiyası hələ də onların müharibələrini özünə çəkir.
Amerikalılar indi toqquşmanın qarşısını alacaq mexanizm qurmağa çalışırlar, suriyalılar danışıqlara qayıtmaq istəyirlər, türklər İsraillə müharibə istəmirlər, israillilər isə "7 oktyabr dünyası"nda yaşayırlar.
Təhlükə ondadır ki, müharibələr heç də həmişə liderlər istədiyi üçün başlamır. Bəzən bir təyyarənin yanlış məkana daxil olması, radarın onu qeydə alması və pilotun qərar vermək üçün cəmi bir neçə saniyə vaxtının qalması ilə başlayır. Həmçinin Netanyahunun yaxınlaşan seçkilərlə bağlı hesablamaları və Ərdoğanın seçkilərlə bağlı qərar vermək ərəfəsində olması yeni sınaqlardan xəbər verir... Və Suriya bu sınaq meydanlarından yalnız biridir.
