ABŞ-ın 1970-ci illərdə Çinlə yaxınlaşma siyasəti Soyuq müharibə dövründə Vaşinqtona strateji üstünlük qazandırsa da, sonrakı onilliklərdə Pekinin sürətli yüksəlişinə yol açdı. Bu gün Çin ABŞ-ın qlobal sistemdəki əsas rəqibinə çevrilib.
ABŞ Prezidenti Riçard Nikson 1967-ci ildə yazdığı məqalədə Çinin beynəlxalq sistemdən daim kənarda saxlanılmasının mümkün olmadığını bildirərək Pekinlə əlaqələrin qurulmasını təklif etmişdi. Prezident seçildikdən sonra bu yanaşmanı həyata keçirən Nikson administrasiyası Çinlə gizli danışıqlara başladı.
1971-ci ildə ABŞ-ın milli təhlükəsizlik müşaviri Henri Kissincerin Çinə gizli səfəri Niksonun 1972-ci ildə Pekinə tarixi səfərinə yol açdı. Bu proses ABŞ-Çin münasibətlərinin normallaşmasına və Çinin beynəlxalq sistemə daha geniş şəkildə qoşulmasına zəmin yaratdı.
Həmin dövrdə Vaşinqtonun əsas məqsədlərindən biri Çinlə münasibətləri yaxşılaşdıraraq Sovet İttifaqının mövqelərini zəiflətmək idi. Çin də öz növbəsində beynəlxalq təcriddən çıxmaq və iqtisadi inkişaf üçün dünya ilə əlaqələrini genişləndirmək istəyirdi.
Lakin 1978-ci ildən Den Syaopin dövründə başlayan islahatlar Çinin iqtisadi yüksəlişini sürətləndirdi. Ölkə tədricən qapalı iqtisadi modeldən bazar yönümlü sistemə keçdi və dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyasını genişləndirdi.
Çinin 2001-ci ildə Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzv olması isə dönüş nöqtəsinə çevrildi. Pekin qısa müddətdə dünyanın əsas istehsal mərkəzinə və ən böyük ixracatçılarından birinə çevrildi. Çin iqtisadiyyatının həcmi 2025-ci ildə təxminən 19,5 trilyon dollara çatıb, ölkənin ixracı isə 3,5 trilyon dollar civarında olub.
Çinin yüksəlişi yalnız iqtisadiyyatla məhdudlaşmayıb. Pekin mühüm texnologiyalar, süni intellekt, strateji minerallar, dəniz ticarəti və hərbi sahələrdə də imkanlarını genişləndirib. “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü vasitəsilə Asiya, Afrika, Avropa və Latın Amerikasında liman, dəmir yolu, enerji və sənaye layihələrinə investisiyalar yatırılıb.
ABŞ isə zamanla Çini əməkdaşlıq tərəfdaşı deyil, strateji rəqib kimi qiymətləndirməyə başlayıb. 2020-ci ildən etibarən Vaşinqtonun siyasətində Pekinə qarşı daha sərt yanaşma güclənib və 2022-ci il ABŞ Milli Təhlükəsizlik Strategiyasında Çin beynəlxalq sistemi dəyişdirmək niyyətinə və imkanına malik yeganə rəqib kimi təqdim edilib.
2026-cı ildə Donald Trampın Çinə səfəri də bu dəyişən münasibətlərin göstəricisi kimi qiymətləndirilir. İki ölkə qarşıdurmanı dərinləşdirmək əvəzinə ticarət, texnologiya və təchizat zəncirlərində rəqabəti idarə etməyə çalışır.
Beləliklə, Nikson və Kissincerin dövründə qısamüddətli strateji üstünlük əldə etmək üçün açılan Çin qapısı, illər sonra ABŞ-ın qarşısında iqtisadi, texnoloji və geosiyasi baxımdan ən güclü rəqiblərdən birinin formalaşmasına şərait yaradıb.
