BAKI,VOA
1905-ci il iyunun 30-da alman dilində nəşr olunan "Annalen der Physik" fizika jurnalında Albert Eynşteynin "Hərəkətdə olan cisimlərin elektrodinamikası haqqında" adlı elmi məqaləsi dərc edildi. Bu əsər xüsusi nisbilik nəzəriyyəsinin əsaslarını ortaya qoyaraq müasir fizikanın inkişafında dönüş nöqtəsinə çevrildi və elm tarixində ən mühüm nəzəri işlərdən biri kimi qəbul olundu.
İsveçrənin Sürix şəhərindəki Federal Politexnik Məktəbində təhsil alan Albert Eynşteyn 1902–1909-cu illərdə Bern şəhərində İsveçrə Patent İdarəsində üçüncü dərəcəli texniki ekspert kimi çalışıb. O, müxtəlif ixtiraların patent almaq üçün uyğunluğunu qiymətləndirirdi. Onun araşdırdığı layihələr arasında çınqıl çeşidləmə maşını və hava göstəricisi kimi qurğular da olub.
Eynşteyn dostu Mişel Bessoya yazdığı məktubda Patent İdarəsini "ən gözəl ideyalarımı formalaşdırdığım dünyəvi monastır" adlandırmışdı.
Məhz burada o, 1905-ci ildə ardıcıl şəkildə beş mühüm elmi məqalə hazırladı. Sonradan tarixçilər bu dövrü Eynşteynin "möcüzələr ili" kimi xarakterizə etdilər. Həmin məqalələr XX əsr elmi düşüncəsinin istiqamətini kökündən dəyişdirdi.
Onun ilk məqaləsində işığın zərrəcik nəzəriyyəsi izah edilirdi. Bu tədqiqat sonradan Eynşteynə 1921-ci ildə Fizika üzrə Nobel mükafatını qazandırdı. İkinci məqalədə molekulların ölçüsünün müəyyənləşdirilməsi üçün yeni metod təqdim edildi. Üçüncü elmi iş isə maye daxilində asılı vəziyyətdə olan zərrəciklərin hərəkətini riyazi şəkildə izah edən Braun hərəkətinə həsr olunmuşdu.
1905-ci ildə dərc olunan dördüncü məqalə isə xüsusi nisbilik nəzəriyyəsini təqdim edərək əsrlər boyu qəbul edilən klassik fizika anlayışlarını dəyişdirdi. Bu nəzəriyyə İsaak Nyutonun məkan və zamanın dəyişməz olması barədə təsəvvürlərini yenidən qiymətləndirdi.
Nyuton zamanın bütün kainatda eyni sürətlə axdığını, məkanın isə dəyişməz və sabit olduğunu irəli sürürdü. Eynşteyn isə göstərdi ki, zaman və məkan mütləq deyil, müşahidəçinin hərəkətindən asılı olaraq dəyişə bilər.
Bu yanaşmanı izah etmək üçün Eynşteyn iki müşahidəçi nümunəsini təqdim etmişdi. Onlardan biri dəmir yolu kənarında dayanır, digəri isə sabit sürətlə hərəkət edən qatarın ortasında oturur. Qatar dayanmış müşahidəçinin yanından keçərkən ildırım eyni anda qatarın hər iki ucuna düşür.
Dəmir yolu kənarında dayanan müşahidəçi hər iki ildırımın işığını eyni vaxtda qəbul etdiyi üçün onların eyni anda baş verdiyini düşünür. Lakin qatardakı sərnişin hərəkətdə olduğundan arxa hissəyə düşən ildırımın işığı ona daha gec çatır, ön hissəyə düşən ildırımın işığı isə daha tez görünür. Buna görə də o, ildırım zərbələrinin eyni vaxtda baş vermədiyi qənaətinə gəlir.
Eynşteyn bu nümunə ilə göstərirdi ki, eyni hadisə müxtəlif müşahidəçilər tərəfindən fərqli şəkildə qəbul oluna bilər və hər iki müşahidə öz istinad sistemi daxilində düzgündür.
1905-ci ilin sentyabrında Eynşteyn xüsusi nisbilik nəzəriyyəsini tamamlayan beşinci məqaləsini də dərc etdirdi. Həmin işdə o, sonradan dünyanın ən məşhur elmi düsturuna çevrilən E = mc² düsturunu təqdim etdi. Bu düstur enerjinin kütləyə, kütlənin isə enerjiyə çevrilə biləcəyini göstərirdi və enerji ilə kütlənin eyni fiziki mahiyyətin müxtəlif ifadələri olduğunu sübut edirdi.
Bu kəşf sonrakı illərdə nüvə energetikasının inkişafı üçün elmi əsas yaratdı, eyni zamanda atom silahlarının hazırlanmasına aparan elmi proseslərə də təsir göstərdi. Bununla belə, Albert Eynşteyn atom bombasının hazırlanmasında birbaşa iştirak etməyib.
İkinci Dünya müharibəsi dövründə Almaniyanın belə silaha sahib ola biləcəyi ehtimalı səbəbindən ABŞ-də atom proqramının başlanmasını dəstəkləsə də, sonrakı illərdə bu mövqeyindən tamamilə imtina edərək nüvə silahlarına qarşı çıxıb və onların istifadəsinə qəti şəkildə etiraz edib.
