BAKI,VOA

1925-ci il iyulun 10-da ABŞ-ın Tennessi ştatının Dayton şəhərində elm və din münasibətlərinə dair ən məşhur hüquqi proseslərdən biri hesab olunan Scopes Məhkəməsi (ing. Scopes Monkey Trial) başladı. Məhkəmədə orta məktəb müəllimi Con Tomas Skoups təkamül nəzəriyyəsini tədris etdiyi üçün mühakimə olunurdu.

Həmin ilin mart ayında Tennessi ştatında qəbul edilmiş qanuna əsasən, məktəblərdə Müqəddəs Kitabda göstərilən ilahi yaradılış hekayəsini inkar edən və insanın aşağı canlı növlərindən təkamül yolu ilə yarandığını öyrədən nəzəriyyələrin tədrisi qanun pozuntusu hesab edilirdi. Qanunu pozan şəxslər cərimə ilə cəzalandırılırdı.

Con Tomas Skoups yerli iş adamı Corc Rappliyanın təşəbbüsü ilə qəsdən bu qanunu pozaraq məhkəmə prosesinin başlanmasına şərait yaratdı. Məqsəd qanunun ABŞ Konstitusiyasına uyğunluğunu məhkəmə yolu ilə yoxlamaq idi. Onların müdafiəsini təşkil etmək üçün Amerika Vətəndaş Azadlıqları İttifaqı işə qoşuldu.

Məhkəmə qısa müddətdə bütün ölkənin diqqət mərkəzinə çevrildi. İttiham tərəfini ABŞ prezidentliyinə üç dəfə namizəd olmuş siyasətçi və dini fundamentalizmin tanınmış müdafiəçisi William Jennings Bryan təmsil edirdi. Müdafiə tərəfinə isə dövrünün ən məşhur hüquqşünaslarından biri Clarence Darrow rəhbərlik edirdi.

Məhkəmə prosesi təkcə hüquqi mübahisə deyil, həm də elm və din arasında simvolik qarşıdurmaya çevrildi. Dayton şəhərinə minlərlə jurnalist və tamaşaçı axışdı, küçələrdə dini toplantılar təşkil olundu, suvenir satıcıları Bibliyalar, oyuncaq meymunlar və müxtəlif xatirə əşyaları satmağa başladılar. Şəhər əsl festival ab-havasına büründü.

Hakim Con Raulston müdafiə tərəfinin təkamül nəzəriyyəsi ilə bağlı alimlərin ekspert ifadələrini qəbul etmədi və bildirdi ki, məhkəmə qanunun özünü deyil, yalnız Skoupsun qanunu pozub-pozmadığını araşdırır.

Məhkəmənin ən yadda qalan məqamı Klarens Darrounun şahid qismində Uilyam Cenninqs Brayanı dindirməsi oldu. Darrou Bibliyanın hərfi mənada şərhi ilə bağlı verdiyi suallarla Brayanı çətin vəziyyətə saldı və onun cavabları geniş ictimai müzakirələrə səbəb oldu.

1925-ci il iyulun 21-də münsiflər cəmi doqquz dəqiqəlik müzakirədən sonra Con Tomas Skoupsu təqsirli bildilər. Hakim ona qanunda nəzərdə tutulan minimum – 100 dollar məbləğində cərimə təyin etdi.

Bununla belə, məhkəmə prosesi elm tərəfdarlarının mənəvi qələbəsi kimi qiymətləndirildi. Cəmi beş gün sonra Uilyam Cenninqs Brayan vəfat etdi.

1927-ci ildə Tennessi Ali Məhkəməsi hökmü prosessual səbəblərə görə ləğv etsə də, qanunun konstitusionluğu məsələsinə toxunmadı. Yalnız 1968-ci ildə ABŞ Ali Məhkəməsi Arkanzas ştatında qəbul edilmiş oxşar qanunu Konstitusiyanın Birinci Düzəlişini pozduğu əsas gətirilərək etibarsız hesab etdi. Bu qərar dövlət məktəblərində təkamül nəzəriyyəsinin tədrisinə qoyulan hüquqi məhdudiyyətlərin aradan qaldırılmasında dönüş nöqtəsi oldu.