BAKI,VOA, Orxan Qədirzadə
ABŞ və İran arasında Yaxın Şərqdəki münaqişənin sona çatdırılmasına yönəlmiş danışıqların İsveçrədə keçirilməsi planı təxirə salınıb. İsveçrə rəsmiləri iyunun 20-də Burgenştok kurortunda keçirilməsi nəzərdə tutulan görüşün baş tutmayacağını açıqlayıblar.
ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vensin Cenevrəyə planlaşdırılan səfərini ləğv etməsi qərarın verilməsindən sonra sülh prosesinin gələcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik daha da artıb.
Ağ Evin nümayəndəsi bildirib ki, danışıqların təşkili ilə bağlı logistika məsələləri həmişə mürəkkəb olub və ABŞ nümayəndə heyəti bütün hazırlıqlar yekunlaşan kimi yola düşməyə hazır idi.
İsveçrənin Xarici İşlər Nazirliyi görüşün keçirilməyəcəyini təsdiqləsə də, təxirə salınmanın səbəbləri barədə əlavə məlumat verməyib.
Rəsmi Vaşinqton qərarı texniki və logistika problemləri ilə izah etsə də, region mediasında yayılan məlumatlarda İranın İsrailin Livandakı hərbi əməliyyatlarını davam etdirməsinə etiraz olaraq nümayəndə heyətinin səfərini gecikdirdiyi iddia olunur.
Məlumatlara görə, Tehran danışıqlardan əvvəl ABŞ-ın müvəqqəti razılaşmanın icrasına başladığını görmək istəyir. İran mediası da ölkə nümayəndə heyətinin İsveçrəyə səfərinin hələ təsdiqlənmədiyini bildirib.
Bundan əvvəl ABŞ rəsmiləri Vaşinqton və Tehran arasında əldə edilmiş razılaşmanın İsveçrədə rəsmi imzalanma mərasimi ilə yekunlaşacağını açıqlamışdılar. Lakin İran Xarici İşlər Nazirliyi prezidentlər tərəfindən sənədin artıq imzalandığını əsas gətirərək əlavə mərasimin zəruri olmadığını bəyan etmişdi.
Fevralın 28-də ABŞ və İsrailin İrana qarşı hava zərbələri ilə başlayan müharibə minlərlə insanın həyatına son qoyub, enerji qiymətlərinin kəskin bahalaşmasına və qlobal maliyyə bazarlarında ciddi dalğalanmalara səbəb olub.
Bu arada Fransa hökuməti İsrailin Livandakı əməliyyatlarını dayandırmalı olduğunu bildirib. Fransanın xarici işlər naziri Jan-Noel Barro İsrailə təzyiq göstərilməsi üçün ABŞ-ın daha fəal rol oynamasının vacibliyini vurğulayıb.
Nazirin sözlərinə görə, Fransa Livan ordusuna dəstək məqsədilə beynəlxalq konfrans keçirmək istiqamətində fəaliyyətini davam etdirir.
İsrail isə ABŞ-İran razılaşmasında Livanın suverenliyinə hörmət edilməsinin nəzərdə tutulmasına baxmayaraq, ölkənin cənubunda müəyyən edilmiş hərbi nəzarət zonasından kənarda da əməliyyatlar keçirmək ehtimalını istisna etməyib.
ABŞ və İran arasında əldə olunmuş razılaşma Livandakı müharibənin daimi şəkildə dayandırılmasını nəzərdə tutur. Lakin İsrail bölgədən çıxmaq niyyətində olmadığını bildirib və yeni xəritələrdə nəzarət etdiyi ərazilərin genişləndirildiyini nümayiş etdirib.
Bu vəziyyət razılaşmanın uzunmüddətli perspektivdə nə dərəcədə davamlı olacağı ilə bağlı narahatlıqları artırır.
ABŞ daxilində də sazişə münasibət birmənalı deyil. Prezident Donald Trampın bəzi respublikaçı müttəfiqləri hesab edirlər ki, münaqişəni dayandırmaq naminə Tehrana həddindən artıq güzəştlər edilib.
Müharibənin əvvəlində Tramp İranın “qeyd-şərtsiz təslim olmasını” tələb etsə də, imzalanmış memorandumda İran iqtisadiyyatına qarşı tətbiq edilən bir sıra sanksiyaların yumşaldılması, dondurulmuş maliyyə vəsaitlərinin açılması və neft ixracına imkan verilməsi nəzərdə tutulur.
İranın ali rəhbəri Müctəba Xamenei isə bəyan edib ki, ABŞ prezidenti sənədi çıxılmaz vəziyyətdə qaldığı üçün imzalayıb. O, nüvə proqramı ilə bağlı qarşıdakı danışıqların asan keçməyəcəyini də vurğulayıb.
Xamenei bildirib ki, ABŞ tərəfi həddindən artıq tələblər irəli sürərsə, İran bunu qəbul etməyəcək.
Razılaşmaya əsasən, tərəflər İranın nüvə proqramının gələcəyi ilə bağlı yekun saziş əldə etmək üçün 60 gün müddətində danışıqlar aparmalıdırlar. Eyni zamanda İran üçün 300 milyard dollarlıq yenidənqurma fondunun yaradılması və müxtəlif iqtisadi təşviqlər də nəzərdə tutulur.
ABŞ administrasiyası İranın uzaqmənzilli raket proqramının da məhdudlaşdırılmasına çalışacağını açıqlayıb.
Müharibənin maliyyə yükü də diqqət mərkəzindədir. ABŞ Müdafiə Nazirliyi Konqresə əlavə 80 milyard dollar vəsaitə ehtiyac olduğunu bildirib.
Vaşinqtonun əsas məqsədləri İranın nüvə imkanlarını məhdudlaşdırmaq, regiondakı silahlı qruplara dəstəyini zəiflətmək və Tehranın hərbi potensialını azaltmaq olsa da, ekspertlər bu hədəflərin əksəriyyətinin tam şəkildə həyata keçirilmədiyini qeyd edirlər.
İran isə nüvə silahı əldə etmək niyyətində olmadığını bir daha bəyan edib və Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin nəzarəti altında zənginləşdirilmiş uranın emalı prosesinə razılıq verib. Bununla yanaşı, Tehran nüvə materiallarının ölkə xaricinə çıxarılması təklifini qəbul etməyib.
ABŞ rəsmiləri hesab edirlər ki, qarşıdakı danışıqlar 2015-ci ildə imzalanmış nüvə sazişindən daha əhatəli razılaşmanın əldə olunmasına imkan yarada bilər.
Bununla belə, tənqidçilər bildirirlər ki, İran müharibədən sonra daha güclü mövqedə çıxıb, Hörmüz boğazına nəzarət imkanlarını nümayiş etdirib və sanksiyaların yumşaldılması ilə mühüm iqtisadi üstünlüklər əldə edib.
İran Hörmüz boğazında Omanın iştirakı ilə nəzarəti davam etdirəcəyini açıqlayıb. Həmçinin gələcəkdə boğazdan keçən gəmilər üçün xidmət haqlarının tətbiq ediləcəyi bildirilib. Lakin bu qayda 60 günlük danışıqlar müddətində qüvvəyə minməyəcək.
Bu arada Hörmüz boğazının yenidən açılması neft bazarlarına da təsir göstərib. Qlobal enerji təchizatının mühüm hissəsinin keçdiyi marşrutda tanker hərəkətinin bərpası fonunda neft qiymətlərində müəyyən enmə müşahidə olunub.
Livanda isə vəziyyət gərgin olaraq qalır. Son hava zərbələri nəticəsində azı 15 nəfərin həlak olduğu bildirilir. İsrail hücumların Hizbullah hədəflərinə qarşı yönəldiyini açıqlasa da, münaqişənin genişlənməsi riski qalmaqdadır.
Ekspertlər hesab edirlər ki, qarşıdakı həftələr ABŞ-İran razılaşmasının real nəticələrinin və regionda davamlı sülhün mümkün olub-olmadığının müəyyənləşməsi baxımından həlledici olacaq.
