BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

Türkiyə hakimiyyəti, İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) kəşfiyyatı üçün hərbi bazalar və strateji ərazilər haqqında məlumat toplamaqda ittiham olunan beş nəfəri saxlayıb. Bu hadisə, iki ölkə arasındakı münasibətlərin, xüsusilə də Suriya ilə bağlı inkişaf edən hadisələr fonunda gərginləşdiyi bir vaxta təsadüf edir.

Bəşşar Əsədin Moskvaya qaçmasından sonra Ankara və Tehran arasında birbaşa və dolayısı ilə qarşılıqlı ittihamlar artıb. Türkiyə Suriya rejiminin dəyişdirilməsində rol oynadığını, İran isə bölgədəki nüfuzunun qorunmasına yönələn siyasətinin təhlükələrə məruz qaldığını bildirir.

Türkiyə təhlükəsizlik qüvvələri İstanbul, Antalya və Mersin şəhərlərində həyata keçirilən əməliyyatlar zamanı İstanbul Baş Prokurorluğunun çıxardığı həbs qərarına əsasən beş nəfəri saxlayıb.

Türkiyə təhlükəsizlik mənbələrinə görə, saxlanılan şəxslər hərbi bazalar və kritik strateji nöqtələr haqqında məlumat toplayaraq onları SEPAH kəşfiyyatına ötürüblər. Onlara "hərbi və siyasi casusluq" ittihamı irəli sürülüb.

Siyasi Gərginlik

Casus şəbəkəsinin ifşası, Türkiyə və İran arasında münasibətlərin daha da gərginləşdiyi bir vaxta təsadüf edir. Xüsusilə də Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın Tehrana qarşı sərt açıqlamaları gərginliyi artırıb. Fidan İranı Suriyada sabitliyi pozmamağa çağıraraq, "bu ölkənin İraq və Suriyada təsirini qorumaq üçün böyük bədəl ödədiyini", regiondakı vasitəçiləri (proxy) üzərindən həyata keçirdiyi xarici siyasətin ciddi risklər daşıdığını bildirib.

4 mart 2025-ci ildə Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi İranın Ankaradakı müvəqqəti işlər vəkilini çağıraraq, Tehranın Türkiyəyə yönələn sərt və açıq tənqidlərindən narahatlığını ifadə edib. Türkiyə tərəfi, İranı xarici siyasət məsələlərini daxili siyasətinə alət etməməyə çağırıb. Bundan bir gün öncə İran Xarici İşlər Nazirliyi isə Türkiyənin Tehrandakı səfiri Hicabi Kırlangici çağıraraq Fidanın açıqlamalarına etirazını bildirib.

İranın, ABŞ tərəfindən dəstəklənən və Suriya Demokratik Qüvvələrinin (SDQ) əsas gücünü təşkil edən **"Xalq Özünümüdafiə Dəstələri"**nə (YPG) dəstək vermək ehtimalına münasibət bildirən Fidan, İranı dolayısı ilə hədələyərək belə deyib:

"Şüşə evdə yaşayan adamlar başqalarına daş atmamalıdırlar. Əgər sən başqa bir ölkədə müəyyən bir qruplaşmanı dəstəkləyərək sabitliyi pozmağa çalışırsansa, o ölkə də sənin içindəki bir qrupu dəstəkləyərək səni narahat edə bilər."

İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Bəqai isə Fidanın bu sözlərini "kobud və təxribatçı" adlandıraraq, bunun İran əleyhinə təhdid olduğunu bəyan edib.

Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan və İranın xarici işlər naziri Abbas Araqçi, bu gərginlik fonunda, mart ayında İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Qəzza ilə bağlı fövqəladə toplantısı çərçivəsində Səudiyyə Ərəbistanının paytaxtı Ər-Riyadda görüşərək münasibətləri yumşaltmağa çalışıblar.

Casus Şəbəkələrinin İfşası və İki Ölkə Arasındakı Tarixi Gərginliklər

İran və Türkiyə arasında casus şəbəkələrinin ifşası, əsasən iki ölkə arasındakı siyasi gərginliklərin artdığı dövrlərdə baş verir. Məsələn, 2012-ci ilin sentyabrında Türkiyə mediası İranın kəşfiyyat şəbəkəsinin üzvlərini göstərən fotolar yayımlamışdı. Bu fotolarda İranlı zabitlərin kürd əsilli Türkiyə vətəndaşları ilə görüşləri və onlardan Türkiyə ordusu və PKK haqqında məlumat aldıqları iddia edilirdi.

Həmin dövrdə Türkiyə və İran arasında münasibətlər Suriya böhranına görə pisləşmişdi. İran Bəşşar Əsəd rejimini dəstəkləyirdi, Türkiyə isə Suriya müxalifətinə yardım edirdi. Ankara, Tehranı PKK kartını istifadə edərək Türkiyəyə təzyiq göstərməkdə ittiham edirdi.

Son illərdə İran kəşfiyyatı, Türkiyəni müxalif fiqurları izləmək və onları ortadan qaldırmaq üçün bir məkan kimi istifadə etməyə başlayıb.

Oktyabr 2021: Türkiyə hakimiyyəti, İran kəşfiyyatının Van şəhərində keçmiş İran hərbçisini oğurlayıb İrana aparmaq planını pozduğunu açıqladı. Oğurluq əməliyyatı üçün 30 min dollar ayrıldığı bildirilirdi.

2019: İstanbulun Şişli rayonunda iranlı müxalif texnoloq Məsud Müləvi öldürüldü. İstanbulda fəaliyyət göstərən İran konsulluq işçisi Məhəmməd Rza Zadə, bu sui-qəsddə iştirak etmək və qatilin İrana qayıtmasına kömək etmək üçün saxta sənədlər düzəltməkdə ittiham olundu.

Aprel 2017: İranın müxalif televiziya şəbəkəsi GEM TV-nin rəhbəri Səid Kərimiyan, İstanbulun Maslak bölgəsində avtomobilinə edilən hücum nəticəsində öldürüldü. İran məhkəməsi onu "İran əleyhinə təbliğat yaymaqda" ittiham edərək 6 il həbs cəzası vermişdi.

Fevral 2022: Türkiyə polisi, İrana işləyən 14 nəfərdən ibarət bir casus şəbəkəsini həbs etdi. Onlar iranlı müxalifləri oğurlayaraq İrana aparmaq üçün pul aldıqları iddia edilirdi.

İranın İsraillə Hesablaşmaları Türkiyəyə Təsir Edir

İran təkcə öz müxaliflərini deyil, həm də İsraillə bağlı hədəflərini Türkiyə ərazisində izləməyə çalışır.

2021: Türkiyə kəşfiyyatı "Mossad"ın iranlı alim Möhsün Fəxrizadəni öldürməsinə cavab olaraq, İranın İsraillə bağlı bir hədəfə sui-qəsd planını pozdu. İranın 9 nəfərlik casus şəbəkəsi, israilli iş adamı Yaair Gileri öldürmək istəyirdi.

Türkiyə və İran arasında davam edən casus qalmaqalları, iki ölkənin regional siyasətdəki rəqabətinin dərinləşdiyini göstərir. Ankara və Tehran təkcə Suriyada deyil, həmçinin Cənubi Qafqaz, İraq və digər bölgələrdə də bir-biriləri ilə nüfuz mübarizəsi aparırlar. Bu rəqabət, gələcəkdə daha böyük siyasi və hərbi qarşıdurmalara gətirib çıxara bilər.