BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzin
ABŞ və İran arasındakı müharibə ilə bağlı son hadisələr diqqətçəkən bir diplomatik mənzərəni ortaya çıxarıb. Vaşinqton İsrailin təzyiqi ilə hərbi qarşıdurmaya və gərginliyi artırmağa daha meyilli görünsə də, Avropa dövlətləri bu yanaşma ilə tam həmrəy olmaqdan yayınırlar.
Bu fikir ayrılığı təkcə Qərb alyansının strukturunda dərin çatlara səbəb olmaqla qalmır, həm də bir neçə mühüm istiqamətdə təsirlərini göstərir:
Birinci: Strateji təcrid hissinin artması
Avropa liderləri münaqişənin gedişatından narahatlıqlarını dəfələrlə ifadə ediblər. Məsələn, Almaniya rəhbərliyi uzunmüddətli müharibəyə girməkdənsə, gərginlikdən qaçmağın və regional sabitliyi qorumağın zəruriliyini vurğulayıb. Avropalı qərar qəbul edənlər qorxurlar ki, İranla qarşıdurmanın miqyasının genişlənməsi Yaxın Şərqi daha böyük qeyri-sabitliyə sürükləyəcək, qlobal enerji bazarlarını iflic edəcək və Avropa qitəsinə yeni köç dalğalarına səbəb olacaq.
Bu qorxular İraq və Suriyadakı keçmiş münaqişələrin hələ də davam edən iqtisadi və siyasi fəsadları fonunda daha da kəskinləşir. Digər tərəfdən, Avropa böhranın gedişatına faktiki təsir göstərməkdə çətinlik çəkir. 2015-ci il nüvə sazişində əsas rol oynamalarına baxmayaraq, Böyük Britaniya, Fransa və Almaniya Tehranla qarşıdurma strategiyasında böyük ölçüdə kənarda qalıblar.
Bu vəziyyət Vaşinqtonu paradoks qarşısında qoyur: ABŞ hələ də təkbaşına hərəkət edə bilən ən güclü hərbi qüvvə olsa da, Avropanın fəal iştirakının olmaması hər hansı bir hərbi əməliyyatın siyasi legitimliyini və strateji davamlılığını zəiflədir.
İkinci: Realist yanaşma
Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsinin realist baxış bucağından yanaşdıqda, mövcud vəziyyət təəccüblü deyil. Siyasi ekspert Con Mirşaymer illərdir qeyd edir ki, böyük dövlətlər ortaq ideoloji layihələri deyil, öz milli maraqlarını həyata keçirməyə çalışırlar. Bu da ittifaqları mahiyyət etibarilə kövrək edir.
Mirşaymerin "hücumçu realizm" nəzəriyyəsinə görə, dövlətlər sağ qalmağın əsas məqsəd olduğu anarxiya sistemində fəaliyyət göstərirlər. İranla qarşıdurmada Avropanın tərəddüdü başa düşüləndir; bir çox Avropa hökuməti üçün regional müharibənin gətirəcəyi risklər (iqtisadi sarsıntılar, qaçqın axını, terrorun artması və enerji şokları) Tehranla birbaşa toqquşmanın gətirəcəyi strateji faydalardan qat-qat çoxdur.
Mirşaymer həmçinin qeyd edir ki, Yaxın Şərqdəki müharibələr çox vaxt zəiflədilmək istənən rejimləri daha da gücləndirən gözlənilməz nəticələrə səbəb olur.
Üçüncü: Amerika daxilindəki mübahisələr
ABŞ daxilində də analitiklər İranla qarşıdurmanı fərqli strateji prizmalardan şərh edirlər. Maykl Hirş kimi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, ABŞ-ın xarici siyasəti hələ də daxili siyasi təzyiqlərin və ideoloji öhdəliklərin təsiri altındadır.
"Foreign Policy" jurnalı və Dieqo Arriya kimi müəlliflərin təhlilləri göstərir ki, İran böhranı beynəlxalq sistemin strukturundakı daha geniş dəyişikliyi əks etdirir. Soyuq müharibə dövründəki vahid Qərb bloku əvəzinə, bu gün daha parçalanmış bir geosiyasi mənzərə var. Beynəlxalq arenada Çin və Rusiya kimi qlobal güclər Qərb müttəfiqləri arasındakı bu parçalanmadan faydalanırlar.
Ueylin Dinq və Bernard Heykel öz təhlillərində Pekinin bu böhranda diplomatik rolunun arta biləcəyini vurğulayırlar. Çinin həm Vaşinqton, həm də Tehranla olan iqtisadi əlaqələri onu eskalasiyanı yatıra biləcək yeganə vasitəçilərdən birinə çevirir. İqtisadçı Cefri Saks isə diplomatik çərçivə olmadan aparılan müharibələrin beynəlxalq hüququ sarsıtdığını və Vaşinqtonun müttəfiqləri qarşısında nüfuzunu itirdiyini bildirir.
Dördüncü: Strateji fəsadları
Mövcud gərginlik mühüm bir sual doğurur: ABŞ-ın üzləşdiyi bu təcrid müvəqqəti vəziyyətdir, yoxsa beynəlxalq sistemin strukturundakı dərin transformasiyanın göstəricisidir? Burada üç əsas ssenari proqnozlaşdırılır:
Müvəqqəti təcrid: Avropa dövlətləri əvvəlki təcrübələrdə olduğu kimi (Balkanlar, Əfqanıstan), bir müddət tərəddüd etdikdən sonra yenidən Vaşinqtonun yanında yer alırlar.
Strateji muxtariyyət: Avropanın öz müstəqil xarici siyasət alətlərini inkişaf etdirməsi və ABŞ-ın hərbi liderliyindən asılılığını azaltması ssenarisi sürətlənir.
Çoxqütblü dünya nizamı: ABŞ böyük güc olaraq qalsa da, müttəfiqlərin avtomatik dəstəyini təmin edə bilmir və hər bir böhran regional güclərin (Avropa, Çin, Rusiya, İsrail) müstəqil siyasətləri ilə idarə olunur.
ABŞ və İran arasındakı bu qarşıdurma Amerika liderliyinin artıq müttəfiqlərin avtomatik sıralanmasına gətirib çıxarmadığı daha mürəkkəb bir geosiyasi mənzərəni ifşa edib. Bu təcrid sadəcə keçici bir diplomatik çətinlik deyil, transatlantik uçurumun genişlənməsinin və beynəlxalq nizamın dəyişməsinin bariz nümunəsidir.
