BAKI, VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Suriya İran müharibəsindən udacaq, yoxsa uduzacaq? Dəməşq özünü yeni bir sınaq qarşısında tapıb. O, müxtəlif döyüşlərin arasında sıxılıb qalıb: qərb sərhədlərində İsrailin Livandakı "Hizbullah"a qarşı müharibəsi, şərqdə isə İraqda silahlı qruplaşmalarla dövlət arasında artan gərginlik. Suriya səmalarında isə İsrail təyyarələri ilə İran raketləri və PUA-ları arasında "atəş kəsişməsi" (atəş xətlərinin kəsişməsi) baş verir.
Ümumi vəziyyətə nəzər saldıqda, suriyanın yenidən qurulması layihələri və investisiya axını dayandırılmış kimi görünür. Yenidənqurmanın əsas sütunu olan müttəfiq ölkələr artıq öz təhlükəsizlik və iqtisadi prioritetləri ilə məşğuldurlar. Bərpa yolunda zəruri tərəfdaş olan Avropa ölkələri isə müharibənin artan xərclərinin fəsadlarından narahatdırlar.
Bütün bunlar Suriya daxilində iqtisadi böhranı, onun sosial və təhlükəsizlik nəticələrini daha da kəskinləşdirəcək, ekstremizm üçün səbəblər yaradacaq və İŞİD-in geri qayıtmasına şərait yaradacaq amillər sırasında yer ala bilər. Digər bir çətinlik isə ondan ibarətdir ki, İran PUA-lar, sızmalar və silahlı qruplaşmalar vasitəsilə Suriyanı müharibəyə sürükləməyə və xaos axtarmağa çalışır. O, hələ də "Əsəd Suriyasını" itirməsini və bunun onun "müqavimət oxu"nun nüfuzunun azalmasına göstərdiyi təsiri həzm edə bilməyib.
Əgər müharibə Tel-Əvivin qələbəsi ilə başa çatsa, bu, İsrailin regionda hegemon güc kimi möhkəmlənməsinə səbəb olacaq ki, bu da ona Dəməşq üzərində əlavə təzyiq rıçaqları verəcək və Suriyanı Tel-Əviv ilə Suriyanın yeni dövrünün müttəfiqi olan Ankara arasında mübarizə meydanına çevirəcək.
Bu, həmçinin 2024-cü ilin sonunda rejimin süqutundan sonra İsrailin işğal etdiyi ərazilərdən geri çəkilməsi üçün üzərindəki təzyiqi qaldıracaq və onun Suriyanın cənubuna müdaxiləsini artıracaq; bir neçə gün əvvəl müharibə zamanı Süveydanı bombalaması buna nümunədir.
Müharibə başlayandan bəri Prezident Əhməd Əş-Şəraa Suriyanı regional yanğından uzaq tutmağı, eyni zamanda ərəb oxu ilə həmrəy olmağı və yanğının yayılmasının qarşısını almaq üçün ordunu qərb sərhədlərində yerləşdirməyi seçdi.
ABŞ-ın Prezident Donald Tramp administrasiyası Əş-Şəraadan Livana müdaxilə etməyi xahiş etdi, lakin o, "təmkinli" olmağa üstünlük verdi. Ölkə hələ də yaralarını sarıyır və öz institutlarını yenidən qurur. Müdaxilə etmək "qəyyumluq dövrü"nün ruhlarını geri çağırar, yaddaşlarda ağır yük olan "Əsəd Suriyası"nı canlandırar, həmçinin sünni və şiələr arasında "Hizbullah"ın Suriya qanına bulaşması mənzərəsini xatırladaraq məzhəb gərginliyini alovlandırardı. Bundan da təhlükəlisi odur ki, bu, Suriya qüvvələrini İsrailin quru qolu kimi göstərə bilərdi ki, bu da nə bu gün, nə də gələcəkdə Suriyanın maraqlarına xidmət etmir.
Livanın vəziyyətinin pisləşməsi və regional mənzərədə ərəb-islam çətirinin mövcudluğu hesabları dəyişə bilər. Lakin bu dəfə əvvəlki qəyyumluq mərhələsindən fərqli bir məntiqlə. Şərqdə isə Dəməşq İraq silahlı qruplaşmalarının ərəb qonşularına qarşı təhdidlərini cilovlamaqda rol oynaya və dövlət üçün bir Suriya pəncərəsi aça bilər; bu rol ona birbaşa qarşıdurmaya girmədən regional çəki qazandırar. Cənub-şərqdə isə İordaniya ilə koordinasiya üçün "əməliyyat otaqlarının" yaradılması silahlı qrupların, silahların və narkotiklərin İordaniya və Körfəz sərhədlərinə axınını dayandırar.
İran müharibəsi bir çox hesabları dəyişdi və gözardı edilməməsi gərəkən fürsətlər və risklər ortaya çıxardı. Hörmüz boğazının bağlanması və Bab əl-Məndəbin təhdid edilməsi enerji və ticarət xəritəsini yenidən cızdı, neft və qaz ixracı və tədarük zəncirləri üçün onlara olan asılılığın boşluqlarını üzə çıxardı. Təbiidir ki, ixracatçı və idxalçı ölkələr ilk növbədə İranın təcavüzünü dayandırmaq və Tehranla onun silahlı qruplaşmalarının təhdidlərinə tabe olmayan alternativ yollar axtarmaq barədə düşünürlər. Burada Suriya potensial coğrafi seçim kimi ön plana çıxır; Körfəzdən başlayaraq İordaniyadan keçən, Türkiyəyə və Aralıq dənizinə, oradan isə dünyanın müxtəlif yerlərinə uzanan boru kəmərləri, rabitə və dəmir yolu layihələri vasitəsilə.
Əgər bu yollar reallaşarsa, Suriyaya öz yeni geosiyasi mövqeyi ilə qlobal sistemdə rol, eləcə də tükənmiş iqtisadiyyatı üçün həyati vacib gəlirlər qazandıracaq.
Əsas kabel xətlərinin Qırmızı dənizdən keçdiyini nəzərə alsaq, müharibə Səudiyyə Ərəbistanı ilə Suriyanı İordaniya üzərindən bağlayacaq xətlərin birləşdirilməsi layihəsini gücləndirdi. Bu, hazırkı vəziyyətdən dəfələrlə sürətli rabitə təmin edir və rəqəmsal sabitlik üçün təhlükəsiz alternativ yaradır. Şübhəsiz ki, bu variantlar və ssenarilər artıq real şəkildə masadadır və ideya sandıqlarından çıxaraq qərar masalarına gəlib.
Suriya bir çox ölkə kimi regional fırtınanın ortasında bir yol ayrımında dayanıb. O, müharibənin tərəfi deyil, lakin onun fəsadlarından da uzaq deyil. Prioritet, sınaqlar və bölünmələr qarşısında duran daxili evi nizama salmaqdır. Əsl çətinlik daxili cəbhəni möhkəmləndirmək və xaricdəki hadisələri strateji rıçaqa çevirməkdir. Region bu müharibənin ritmi ilə yenidən formalaşır.
