BAKI,AzerVoice Azərbaycan İslam Ensiklopediyası
Nurəddin Mahmud Zəngi 11 fevral 1118-ci ildə (17 Şəvval 511) Hələbdə anadan olmuşdur. Hüsn xətti, çox mütaliə etməsi, hədisləri əzbərləyib rəvayət etməsi və fiqh elmindəki dərinliyi onun mükəmməl təhsil aldığını göstərir. Gənclik illərində hərbi sahədə fərqləndiyi və atası İmadəddin Zənginin yanında vaxtaşırı döyüşlərdə iştirak etdiyi məlumdur.
İmadəddin Zəngi Cabər qalasını mühasirəyə alarkən öz qulu tərəfindən öldürüldükdən sonra (14 sentyabr 1146), Nurəddin bəzi əmirlərlə birlikdə Hələbə gələrək şəhərdə hakimiyyəti ələ keçirdi. Böyük qardaşı I Seyfəddin Qazi paytaxt Mosul və ətraf ərazilərə hakim olduqda, İmadəddin Zənginin dövləti bir növ iki yerə bölündü. Bu zaman Şimali Suriya ilə Cənub-şərqi Anadolunun bəzi şəhərləri Nurəddinin nəzarətinə keçdi. Hakimiyyətinin ilk illərində vəzir Mücahidəddin Qaymazdan böyük dəstək gördü.
Səlibçilərlə İlk Mübarizə və Urfanın Geri Alınması
İmadəddin Zənginin vəfatından sonra Bəlbək şəhəri Dəməşq Atabəyliyinə keçdi və şəhərin idarəçisi Nəcməddin Əyyub (Səlahəddinin atası) Dəməşq Atabəyliyinin xidmətinə girdi. Qardaşı Şirkuh isə Nurəddin Mahmudun yanında qaldı. Nurəddin Mahmud hakimiyyətinin ikinci ilində Artah və Kəfərlasa kimi şəhərləri səlibçilərin əlindən almağı bacardı.
Urfa qrafı II Josselin İmadəddin Zənginin ölüm xəbərini eşidincə, Urfanın iç qala xaricindəki hissələrini işğal etdi. Daxili qalada müqavimətini davam etdirən İslam əsgərləri Nurəddin Zəngidən kömək istədilər. Nurəddin şəhərə yaxınlaşdıqda II Josselin qaçdı və Urfa yenidən müsəlmanların əlinə keçdi. Bu hadisə Avropada böyük sarsıntı yaratdı. Roma Papası III Eugenius Fransa kralı VII Luini və bəzi cəngavərləri yeni bir səlib yürüşünə çağırdı. Beləliklə, II Səlib Yürüşünə qatılan ordular 1148-ci ilin baharında Fələstindəki yerli səlibçilərlə birləşərək Dəməşqi mühasirəyə aldılar. Dəməşq hakimləri I Seyfəddin Qazidən kömək istədikdə, o, qardaşı Nurəddini də yanına alaraq köməyə getdi. Səlibçilər daha sonra Hələbə hücum etmək istəsələr də, Nurəddin daha sürətli tərpənərək onları Yağrada ağır məğlubiyyətə uğratdı. Ələ keçən böyük qənimətləri və əsirləri Seyfəddin Qazi, Abbasi xəlifəsi Müqtəfi və İraq Səlcuqlu sultanı I Məsud arasında bölüşdürdü.
Daxili Siyasət və Ərazilərin Genişləndirilməsi
Mosul atabəyi I Seyfəddin Qazi vəfat etdikdə (1149), yerinə qardaşı Qütbəddin Mövdud keçdi. Bu zaman Sincarı ələ keçirən Nurəddinlə Mövdud müharibə həddinə gəldilər. Lakin vəzir Cəmaləddin əl-İsfahaninin səyləri nəticəsində Sincar Mövduda, Humus ( indi Hums/Suriya ərazisində şəhər) və Rahbə isə Nurəddinə qalmaq şərti ilə sülh bağlandı. Nurəddin həmin il Antakya və ətrafına genişmiqyaslı yürüşlər etdi, çox sayda səlibçini məğlub etdi. Geri dönərkən Həma yaxınlığındakı Əfamiye qalası döyüşsüz təslim oldu.
II Josselinin əlindəki bölgələri almaq üçün çıxdığı səfərdə Nurəddin əvvəl ağır məğlubiyyətə uğrasa da, sonradan bölgədəki türkmənlərlə razılığa gələrək Josselini əsir götürtdü (1150) və onu ömrünün sonuna qədər Hələb qalasında həbsdə saxladı. Onun əlində olan Antep, Tel-Başir, Azaz, Maraş kimi şəhər və qalalar Nurəddin Mahmud, Anadolu Səlcuqlu sultanı I Məsud və Artuqlu bəyi Timurtaş tərəfindən bölüşdürüldü.
Dəməşqin Fəthi və Anadolu Səlcuqluları ilə Münasibətlər
Nurəddin səlibçilərə qarşı üstünlük qazanmaq və Misir yolunu açmaq üçün Dəməşqi tutmağı vacib sayırdı. Dəməşq əmiri Mücirəddini öz sərkərdələrinə qarşı şübhəyə salmağı bacaran Nurəddin, şəhəri 1154-cü ildə asanlıqla ələ keçirdi.
Daha sonra Anadolu Səlcuqlu hökmdarı II Qılıncarslanın Danişməndlilərlə mübarizəsindən istifadə edərək Antep və Rabanı tutdu. Qılıncarslan bu torpaqları geri istəsə də, Nurəddin vermədi. Lakin 1157-ci ildə Qüds kralı və Antakya prinkepsi Nurəddinin torpaqlarına hücum edəndə, o, Qılıncarslanla sülh bağlayaraq işğal etdiyi torpaqları ona qaytardı və Hələbə çəkildi.
Böyük Zəlzələ və Mübarizənin Davamı
1157-ci ildə Həma, Humus, Antakya kimi şəhərlərdə böyük dağıntılara səbəb olan zəlzələdən sonra Nurəddin qala və istehkamları sürətlə bərpa etdi. Həmin vaxt ağır xəstələndikdə qardaşı Nüsrətəddin hakimiyyəti ələ keçirmək istəsə də, Şirkuhun səyləri ilə bu cəhd uğursuz oldu. Nurəddin sağaldıqdan sonra Nüsrətəddini cəzalandırdı. 1163-cü ildə Trablus kontluğuna qarşı səfərdə gözlənilməz hücuma məruz qalıb ağır itkilər versə də, özü əsir düşməkdən son anda qurtuldu.
Misir Səfərləri və Fatimi Xilafətinin Sonu
Fatimi vəziri Şavərin kömək istəyi ilə Nurəddin Şirkuhun komandanlığı altında Misirə ordu göndərdi. Şavər vədinə əməl etməyib səlibçilərlə birləşdikdə, Nurəddin həm Suriyada səlibçilərə zərbə vurdu, həm də Misirə yeni qoşunlar göndərdi. Şirkuh az sayda əsgərlə Babeyn deyilən yerdə Fatimi və səlibçi ordusunu məğlub etdi. 1169-cu ildə Şirkuh Misirdə idarəçiliyi tam ələ keçirdi. Onun ölümündən sonra yerinə qardaşı oğlu Səlahəddin Əyyubi vəzir təyin edildi.
1171-ci ildə Nurəddinin qəti əmri ilə Misirdə xütbə Abbasi xəlifəsinin adına oxunmağa başlandı və Fatimi dövləti süqut etdi. Beləliklə, Nurəddinin hakimiyyəti Şimali İraqdan Şimali Afrikaya, Yəməndən Hicaza qədər genişləndi.
Son İlləri və Vəfatı
Nurəddinlə Səlahəddin arasında bəzi anlaşılmazlıqlar yaransa da, Səlahəddin onun adına hakimiyyətini davam etdirirdi. Nurəddin 1173-cü ildə II Qılıncarslanla yenidən qarşı-qarşıya gəlsə də, din adamlarının müdaxiləsi ilə böyük bir müsəlman müharibəsinin qarşısı alındı.
Nurəddin Mahmud 15 may 1174-cü ildə Dəməşq qalasında vəfat etdi. O, ədaləti və dindarlığına görə "əl-Məlikül-adil" və "Şəhid" ləqəbləri ilə anılmışdır. Hənəfi fiqhini yaxşı bilir, gecələri zikr edir və xalqın rifahı üçün çalışırdı. İbnül-Əsir onu Xülafai-Raşidindən sonra ən ədalətli hökmdar adlandırmışdır.
Qurduğu Müəssisələr və Mədəni İrsi
Nurəddin Zəngi böyük bir dövlət adamı kimi İslam müəssisələri tarixində xüsusi yer tutur:
İmarət işləri: Zəlzələlərdən dağılmış şəhərləri, Hələb və Urfa Ulu camilərini bərpa etdirmiş, Mosulda məşhur Nurəddin Məscidini tikdirmişdir.
Təhsil: Nizamülmülkdən sonra ən çox mədrəsə açan hökmdardır. Yetimlər üçün məktəblər tikdirmiş, onları dövlət himayəsinə almışdır.
Səhiyyə: Dəməşqdə tikdirdiyi Bimaristan (xəstəxana) dövrünün ən müasir tibb mərkəzi idi.
Ədalət: Dəməşqdə tikdirdiyi "Darül-adl"da şəxsən məhkəmələrə baxırdı. Şəriətə zidd vergiləri ləğv etmiş, iqtisadiyyatı canlandırmışdır.
Nurəddin Zənginin ən böyük arzusu Qüdsü azad etmək idi. Bunun üçün Hələbdə xüsusi bir minbər hazırlatmışdı ki, o minbər sonradan Səlahəddin tərəfindən azad edilən Məscidül-Əqsaya qoyuldu.
