1924-cü il martın 3-də Ankaradakı Türkiyə Böyük Millət Məclisi Osmanlı xilafətinin ləğv edilməsi və sonuncu xəlifə II Əbdülməcidin ölkədən çıxarılması qərarı ilə İslam dünyasını şoka saldı. Bu qərar sadəcə bir idarəetmə sisteminin dəyişməsi deyil, altı əsrdən çox davam edən bir irslə məcburi qopuş idi. Bir çoxları bu gün bu reallığı qəbul etməsə də, Osmanlı xilafəti İslam birliyinin rəmzi, bütün ümmətin siyasi və hərbi gücü idi.
Osmanlı xilafəti 623 il ərzində İslam ümmətinin qalxanı, müqəddəs yerlərin hamisi və şərqdə Vyanadan qərbdə Yəmənə, şimalda Krımdan cənubda Sudana qədər uzanan böyük bir güc olmuşdu. Lakin müstəmləkəçi sui-qəsdlər, daxili xəyanətlər və millətçilik hərəkatları Birinci Dünya müharibəsində birləşərək bu möhtəşəm binanı yıxdı. Müharibə dövlətin mahiyyətindəki zəiflikdən deyil, ətrafındakı düşmənlərin çoxluğundan və müsəlmanların gücsüzlüyündən dolayı bu böyük dövləti son zərbəni vurdu.
Nəticə Anadolunun işğalı, dövlətin qalan torpaqlarının parçalanması və Osmanlı rəhbərlərinin 1920-ci ildə ölkəni parça-parça edən və milləti alçaldan ağır Sevr müqaviləsini imzalamağa məcbur edilməsi oldu.
Dünyəviliyin qurulması: Kimliyin güclə qopardılması
Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə İstiqlal müharibəsində qazanılan qələbədən sonra, 1924-1938-ci illər arasında İslam kimliyini kökündən qoparmağı hədəfləyən kəskin islahatlar dövrü başladı. Bir çoxları bu islahatların zəruri olduğunu iddia edir. Aparılan “islahatlar” sonrası məscidlər bağlandı və muzeylərə çevrildi, onlardan ən barizi Ayasofiyanın muzeyə çevrilməsi idi. Azan ərəb dilində qadağan edildi və türk dilinə çevrildi, universitetlərdə və dövlət müəssisələrində qadınlar hicablarını çıxarmağa məcbur edildi.
Şəriət məhkəmələri ləğv edildi, yerinə İsveçrə və İtaliyadan gətirilən və türk xalqının ruhuna zidd qanunlar tətbiq olundu. İslam mənəviyyatını təmsil edən təriqət və təkkələr qadağan edildi, Osmanlı və İslam irsi ilə əlaqəni kəsmək üçün ərəb əlifbası latın əlifbası ilə əvəz olundu. Bu islahatlar neytral mənada dünyəvilik deyil, İslamdan qopmuş yeni bir türk insanı yaratmağı və dövləti İslamın hamisindən onu marginallaşdıran bir vasitəyə çevirməyi hədəfləyən təcavüzkar dünyəvilik idi. Bu layihə onilliklər boyu davam etdi və hər dəfə bir İslamçı cərəyan hakimiyyətə yaxınlaşdıqda 1960, 1971, 1980 və 1997-ci illərdə həyata keçirilən hərbi çevrilişlərlə dəstəkləndi.
Rəcəb Tayyib Ərdoğan: Qasımpaşa məhəlləsindən hakimiyyət zirvəsinə
Rəcəb Tayyib Ərdoğan 1954-cü ildə İstanbulun Qasımpaşa məhəlləsində doğulub. Bura dünyəviləşmə kampaniyalarına baxmayaraq İslam kimliyini qoruyan xalq məhəllələrindən biri idi. O, Quranı əzbərlədiyi, İslam və Osmanlı irsi sevgisi ilə böyüdüyü təvazökar bir mühitdə yetişdi. Siyasətə onilliklər boyu təzyiqlərə baxmayaraq Türkiyənin ən güclü İslami səsi olan Nəcməddin Ərbakanın rəhbərlik etdiyi “Milli Görüş” hərəkatı vasitəsilə daxil oldu.
1994-cü ildə İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyə sədri seçildi və şəhərin xroniki su problemini həll edərək, infrastrukturu inkişaf etdirərək və misilsiz bələdiyyə xidmətləri göstərərək hətta siyasi rəqiblərinin də rəğbətini qazandı. Lakin yol kələ-kötür idi; 1997-ci ildə oxuduğu bir şeirə görə həbs edildi və siyasətlə məşğul olması qadağan edildi.
Həbsxana onun həyatında dönüm nöqtəsi oldu. Oradan daha qərarlı, daha təcrübəli və dəyişikliyin yolunun hərbi sistemlə birbaşa qarşıdurmadan deyil, oyunun qaydalarını daxildən dəyişməkdən keçdiyini dərk edərək çıxdı. 2001-ci ildə bir qrup silahdaşı ilə Ədalət və İnkişaf Partiyasını (AK Parti) qurdu. 2002-ci il seçkilərində partiya tarixi qələbə qazanaraq mütləq parlament çoxluğunu əldə etdi və Türkiyə tarixində yeni bir səhifə açıldı. Konstitusiya dəyişikliyindən sonra Ərdoğan 2003-cü ilin martında Baş nazir oldu.
Böyük uğurlar: Güclü Türkiyənin inşası
İki onillik hakimiyyəti ərzində Ərdoğan Türkiyənin simasını bütün sahələrdə tamamilə dəyişən heyrətamiz nailiyyətlər əldə etdi.
Birinci: İqtisadi inkişaf və nəhəng infrastruktur
2003-cü ildə Ərdoğan hakimiyyətə gələndə Türkiyənin Ümumi Daxili Məhsulu (ÜDM) təxminən 230 milyard dollar idi, 2023-cü ilə qədər bu rəqəm 1 trilyon dolları keçdi. Adambaşına düşən gəlir isə 3500 dollardan 10 min dolların üzərinə yüksəldi.
İnfrastruktur sahəsində Avropanın ən böyük, dünyanın isə ən böyük hava limanlarından biri olan İstanbul Hava Limanı inşa edildi. Bosforun iki sahilini birləşdirən nəhəng körpülər, o cümlədən Yavuz Sultan Səlim körpüsü tikildi. Asiya və Avropa qitələrini Bosfor sularının altından birləşdirən tunellər çəkildi və böyük şəhərləri birləşdirən yüksək sürətli qatar şəbəkəsi quruldu. Səhiyyə sektorunda bütün vətəndaşları əhatə edən universal səhiyyə sistemi yaradıldı, hər regionda nəhəng şəhər xəstəxanaları tikildi.
İkinci: Dünyanı heyran qoyan müdafiə sənayesi
Ərdoğan dövrünün ən böyük nailiyyətlərindən biri Türkiyəni silah idxal edən ölkədən (80%) qabaqcıl müdafiə sənayesi ixrac edən ölkəyə çevirməsidir. “TB2” və “Bayraktar” kimi türk PUA-ları hərbi sənayenin fəxrinə çevrildi və Liviya, Suriya və Azərbaycanda böyük qələbələr qazandı. “KAAN” milli döyüş təyyarəsi inkişaf etdirildi ki, bu da Türkiyəni qabaqcıl aviasiya texnologiyasına malik azsaylı ölkələr sırasına daxil etdi. Türkiyə dünyada öz aviadaşıyıcısını və hərbi gəmilərini inşa edə bilən 10 ölkədən biri oldu.
Üçüncü: Kimliyin və dini azadlıqların bərpası
Ərdoğan onilliklər boyu alçaldılan mühafizəkar türk vətəndaşının ləyaqətini bərpa etdi. Universitetlərdə və dövlət müəssisələrində hicab qadağası ləğv edildi. Təhsil və işdən məhrum edilən hicablı qadınlar hakim, nazir və millətvəkili oldular. Azan yenidən ərəb dilində səslənməyə başladı. 2020-ci ildə simvolik bir addım olaraq Ayasofiya 86 ildən sonra yenidən məscidə çevrildi. Minlərlə tarixi Osmanlı məscidi, mədrəsəsi və bazarı bərpa edilərək əvvəlki əzəməti ilə yenidən açıldı.
Osmanlı ruhunun dirçəlişi və ruhun qayıdışı
Burada başa düşülməsi lazım olan fundamental fərq budur: Ərdoğan Osmanlı dövlətini köhnə sistemi və geniş sərhədləri ilə bərpa etməyə çalışmır, lakin ondan ruhu, əzəməti və nüfuzu götürərək XXI əsrə uyğun bir qəlibə salır.
Qərbdən asılı olmayan müstəqil qərarlar: Osmanlı dövründə dövlət Avropanın təzyiqlərinə baxmayaraq öz qərarlarını özü verirdi. Ərdoğan NATO-nun və ABŞ-ın kəskin təzyiqlərinə rəğmən Rusiyadan “S-400” hava hücumundan müdafiə sistemlərini alarkən bu ruhu mənimsədi. O, heç bir xarici gücün Türkiyəyə şərt diktə etməsinə icazə vermədi.
Regional liderlik və müqəddəs yerlərin qorunması: Osmanlılar İslam dünyasında dominant güc idi və Ərdoğan güclü hərbi və siyasi varlıqla bu liderliyi bərpa edir.
Suriyada: Terror təşkilatlarını sərhədlərindən uzaqlaşdırmaq üçün uğurlu hərbi əməliyyatlar keçirdi.
Liviyada: Milli Razılıq Hökumətini xilas etmək üçün hərbi müdaxilə etdi.
Qarabağ müharibəsində (2020): Azərbaycanın torpaqlarını erməni işğalından azad etməsində Türkiyənin hərbi və əsasən də siyasi dəstəyi həlledici oldu.
Qüdsün müdafiəsində: Fələstin davasının ən güclü müdafiəçilərindən biri olaraq müqəddəs yerlərin qorunmasında Osmanlı rolunu dirçəltdi.
Osmanlı memarlığından ilhamlanan nəhəng layihələr: Osmanlılar Memar Sinan məscidləri, körpülər və kanalları ilə tanınırdı. Ərdoğan bu ruhu İstanbul Hava Limanı, Yavuz Sultan Səlim körpüsü və Çamlıca məscidi kimi layihələrlə yaşadır. İstanbul Kanalı layihəsi bölgənin coğrafiyasını dəyişən böyük Osmanlı layihələri ilə müqayisə olunur.
Mədəni və tarixi dirçəliş: İmam Xatib məktəblərinin şagird sayı 1.5 milyonu keçdi, təhsil proqramlarına dini tərbiyə daxil edildi ki, bu da İslam və Osmanlı kimliyi ilə fəxr edən bir nəsil yetişdirmək məqsədi daşıyır.
Total dünyəviliyin sökülməsi və yeni sistemin qurulması
Ərdoğan əvvəldən dərk edirdi ki, ən böyük sınaq seçki qutuları deyil, dövlətin dərin institutlarıdır: Ordu, məhkəmə və dünyəvi media.
Hərbi vəsayətin neytrallaşdırılması: Türk ordusu onilliklər boyu dünyəviliyin hamisi olmuşdu. 2016-cı il 15 iyul uğursuz çevriliş cəhdi böyük dönüm nöqtəsi oldu. Milyonlarla insan prezidentin çağırışı ilə küçələrə çıxdı. Çevriliş cəhdindən sonra ordu radikal şəkildə yenidən quruldu və respublika tarixində ilk dəfə tamamilə mülki nəzarət altına keçdi.
Liderliyin mərkəzləşdirilməsi üçün prezident üsulu: 2017-ci ildə referendumla prezidentlik sisteminə keçildi. Baş nazir vəzifəsi ləğv edildi və bütün icraedici səlahiyyətlər prezidentin əlində cəmləşdi. Bu, qərar qəbulunu sürətləndirdi və böyük layihələri ləngidən bürokratik maneələri aradan qaldırdı.
Türkiyənin gələcəyinə dair baxış
İki onillik AK Parti hakimiyyətindən sonra Türkiyənin gələcəyi üç ssenari işığında proqnozlaşdırıla bilər:
Dirçəliş layihəsinin davamı: Ərdoğan və ya AK Parti hakimiyyətdə qalarsa, Türkiyənin dünyanın ən böyük 10 iqtisadiyyatından biri olması, müdafiə sənayesi, kosmos və nüvə enerjisində daha böyük irəliləyişlər gözlənilir. Regional nüfuz daha da genişlənəcək.
Mümkün siyasi keçidlər: Ərdoğan dövründən sonra hər hansı siyasi dəyişiklik baş versə belə, Türkiyənin 2002-ci ildən əvvəlki total dünyəviliyə qayıtması çox çətin görünür. Çünki Ərdoğanın etdiyi dəyişikliklər struktur xarakterlidir; institutlar yenidən qurulub, yeni bir nəsil yetişib.
Gələcəyin çağırışları: Böyük nailiyyətlərə baxmayaraq, Türkiyə inflyasiya və valyuta böhranı kimi iqtisadi sınaqlarla, cəmiyyətdəki mühafizəkar-dünyəvi qütbləşməsi ilə və 4 milyondan çox suriyalı qaçqının yaratdığı demoqrafik yüklə üz-üzədir.
Keçmiş və gələcək arasında Türkiyə
Bir əsrlik qopuş və marginallaşmadan sonra Türkiyə Ərdoğanın rəhbərliyi ilə təbii mövqeyini bərpa etdi. Ərdoğan artıq böyük Türkiyə xəyalını gizlətmir və Osmanlı amillərini ilham mənbəyi kimi danışmaqdan çəkinmir. Lakin bunu boş şüarlarla deyil, vətəndaşın həyatını dəyişən, dövlətin heybətini qaytaran real işlərlə edib.
Onun etdiyi Osmanlı dövlətini deyil, Osmanlı ruhunu — müstəqillik, liderlik, güc və kimliyin qorunması ruhunu — geri qaytarmaqdır. Bu gün Türkiyə dünyanın ən böyük 20 iqtisadiyyatından biri, NATO-nun ikinci ən böyük ordusu, hərbi gəmilər ixrac edən bir sənaye gücü və İslam dünyası adına danışan bir diplomatiya mərkəzidir.
Bu, Ərdoğanın qurduğu yeni Türkiyədir: Böyük keçmişindən ilham alaraq gələcəyini quran, tabelikdən müstəqilliyə, məcburi dünyəvilikdən kimliyin bərpasına doğru gedən Türkiyə. XXI əsrdə İslam dirçəlişinin nümunəsi olan bu dövlət artıq tabe olan deyil, rəhbərlik edən bir gücdür.
