Amerika Birləşmiş Ştatları ilə İran arasında Hörmüz boğazı ətrafında hərbi qarşıdurmanın kəskinləşməsi yaxın onilliklərdə bu mühüm su yolunun taleyinin müəyyənləşməsində həlledici rol oynayacaq.
Fevral ayında İran müharibəsi başlamazdan əvvəl boğaz dəniz hüququ qaydalarına tabe idi. Bu qaydalar qlobal enerji təchizatının təxminən iyirmi faizinin keçdiyi bu dar məkandan ticarət gəmilərinin sərbəst hərəkətinə şərait yaradırdı.
Ötən əsrin səksəninci illərində baş verən İran-İraq müharibəsi dövründəki bəzi qarışıqlıqlar istisna olmaqla, bu naviqasiya sabitliyi ciddi maneələr olmadan qorunub saxlanmışdı. Lakin son müharibə Vaşinqton və Təl-Əvivin İran rejiminə qarşı birgə hərbi kampaniyaya başlamasından sonra bu köklü balansı alt-üst etdi.
İranın ərəb və türk dünyasına qarşı bitməyən aqressiyası
Baş verən qarşıdurmalar ticarət gəmilərinin əksəriyyətinin alovlanan müharibə şəraitində üzmək riskindən qaçması səbəbindən boğazda hərəkəti faktiki olaraq iflic etdi. Tehran isə su yolunu hərbi təzyiq rıçaqına çevirməyə çalışaraq vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirdi. Hətta daha irəli gedərək bu beynəlxalq dəniz ştatı üzərində suverenlik iddia etdi.
Tehranın boğaz üzərində nəzarəti bərqərar etmək cəhdləri və ticarət gəmilərinə tranzit rüsumları tətbiq etmək niyyətinə dair eyhamları geniş beynəlxalq etirazla üzləşir. Çünki bu addımlar çökməmək üçün mübarizə aparan bir rejimin şantaj forması kimi qiymətləndirilir.
Gözlənildiyi kimi, İranın bu manevri Tramp administrasiyasının və sülh yolu ilə nizamlanma əldə olunduqdan dərhal sonra boğazın neytral statusunun bərpasına israr edən əsas regional güclərin kəskin müqaviməti ilə qarşılandı.
Boğazda naviqasiya azadlığının təmin edilməsi ABŞ prezidenti Donald Trampın münaqişəni bitirmək üçün irəli sürdüyü on dörd bəndlik anlaşma memorandumunun əsas sütunlarından birini təşkil edir. Digər prioritet isə Tehranın nüvə silahı proqramına son qoyulmasıdır.
Vasitəçilərin Cenevrə və Qətərdə keçirilən danışıqlar raundlarında bu iki sənəddə ciddi irəliləyiş əldə olunduğunu təsdiqləməsinə baxmayaraq, İranın boğaz daxilində gəmiləri hədəf alması ilə bağlı davam edən ittihamlar Vaşinqtonu regionda intensiv hərbi mövcudluğunu saxlamaqla yanaşı daha qətiyyətli mövqe nümayiş etdirməyə sövq etdi.
Qarşıdurma Vaşinqton ilə İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu arasında bərabər zərbələrin mübadiləsi ilə başlasa da, hazırda genişmiqyaslı müharibəyə çevrilmək təhlükəsi yaradır. Xüsusilə də Trampın danışıqların ləng getməsindən narazılığını ifadə edən və vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirən silsilə bəyanatlarından sonra bu risk artıb.
Tramp bir tərəfdən Tehranın münaqişəni bitirmək və yekun sülh sazişi əldə etmək üçün hələ də danışıqlara maraqlı olduğunu iddia edir. Digər tərəfdən isə öz ölkəsinin ona sarsıdıcı hərbi məğlubiyyət yaşadacaq gücdə olması ilə öyünərək dialoqun davam etdirilməsini faydasız hesab edir.
Bu ziddiyyətlərlə paralel olaraq, ABŞ prezidenti Hörmüz boğazında gələcək naviqasiya tənzimləmələrinə dair yekun hədəfləri barədə də ziddiyyətli bəyanatlar səsləndirib.
Vaşinqtonun beynəlxalq gəmilərin mühafizəsi müqabilində rüsum toplamaqla su yolunun keşikçisi rolunu oynamaq niyyətində olduğunu elan etdikdən qısa müddət sonra Tramp Yaxın Şərq liderləri ilə çox səmərəli danışıqlara əsaslanaraq bu mövqeyindən geri çəkildi və həmin rüsumların ləğv olunduğunu bildirdi.
Onun boğaza 20 faiz nisbətində tranzit rüsumu tətbiq etmək barədə ilk təhdidi geniş etiraz dalğasına səbəb olmuşdu. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və region liderləri bu addıma kəskin müqavimət göstərmişdilər.
BMT-nin Beynəlxalq Dəniz Təşkilatı rəsmi bəyanatında ticarət gəmilərinin boğazdan keçməsi müqabilində hər hansı rüsumun tətbiqini rədd etdiyini təsdiqlədi. Körfəz ölkələrinin liderləri isə Trampı gəmilərin müharibədən əvvəl sahib olduğu naviqasiya azadlığını bərpa etməyə çağırdılar.
Trampın Fox News telekanalına müsahibəsində bu rüsumlarla bağlı səsləndirdiyi bəyanatlar, xüsusilə də İranın ticarət gəmilərinə silsilə hücumlarından sonra ABŞ-ın İrana qarşı dəniz blokadasını yenidən bərpa etdiyini elan etməsinin ardınca geniş narahatlıq doğurdu.
Tramp daha sonra Truth Social platformasında yazdı ki, biz sözügedən İran blokadasını yenidən tətbiq edirik, çünki bu, yalnız İranın və ya onun proksilərinin gəmilərinin daxil olmasını və ya çıxmasını əngəlləyir.
O əlavə etdi ki, ABŞ bundan sonra Hörmüz boğazının keşikçisi kimi tanınacaq və ədalət naminə, dünyanın bu çox gərgin bölgəsində təhlükəsizliyin təmin edilməsi missiyasının yerinə yetirilməsi üçün zəruri olan bütün xərclərin müqabilində daşınan bütün yüklərin dəyərinin 20 faizi həcmində təzminat tələb edəcək. Prezident bu tədbirlərin və tənzimləmələrin dərhal başlayacağını vurğuladı.
Trampın öz qərarından geri çəkilməsi, ABŞ-ın zərbələrini intensivləşdirmək və mühüm İran obyektləri ilə körpülərini potensial hədəflər siyahısına daxil etmək barədə tez-tez səsləndirdiyi hədələrə baxmayaraq, onun üstünlük verdiyi variantın hələ də müharibəni bitirəcək danışıqlar yolu ilə nizamlanma olduğunu göstərən bir siqnal kimi qiymətləndirilir.
ABŞ ordusu boğaz yaxınlığındakı mühüm İran mövqelərini hədəf almağa davam etdiyi bir vaxtda, Tramp müdafiə sammitində iştirak edən rəsmilərə iranlı danışıqlar qrupunun gələn həftə müzakirə masasına qayıtmasını istədiyini bildirib.
Bununla bağlı Tramp bəyan edib ki, onlar nizamlanmaya nail olmağı çox istəyirlər, bizim etdiklərimiz onların xoşuna gəlmir. Biz isə onlarla razılığa gəlmək istəyib-istəmədiyimizi, yoxsa bu işi tamamilə bitirəcəyimizi müəyyən edəcəyik. Lakin Tehranın Trampın Hörmüz boğazındakı gələcək tənzimləmələrlə bağlı tələblərini qəbul etməyə nə dərəcədə hazır olması tamamilə fərqli bir məsələdir.
Öz növbəsində İranın baş danışıqçısı Məhəmməd Baqir Qalibaf dövlət mediasına bildirib ki, Tehran ondan fayda götürməyəcəyi təqdirdə sazişə sadiq qalmaq üçün heç bir səbəbə sahib deyil. O, İranın milli təhlükəsizlik tələblərinin boğazda İran tənzimləmələrinin saxlanmasını diktə etdiyini vurğulayıb. Bu isə Tehranın su yolundan istifadə edən gəmilərə tranzit rüsumları tətbiq etmək barədə əvvəlki bəyanatına işarədir.
Tərəflərin Hörmüz boğazında naviqasiya azadlığı problemi ilə bağlı qarşılıqlı güzəştlərə getməyə hazır olduqlarına dair hər hansı bir siqnalın olmadığı bir şəraitdə, bu həyat əhəmiyyətli su yoluna nəzarətin kimə keçəcəyini müəyyənləşdirəcək yekun razılaşmanın əldə olunması bir neçə ay çəkə bilər.
