İran, müttəfiqi olan husi qruplaşmasının öz “Ali Rəhbəri” Əli Xameneinin dəfn mərasimində iştirak etmək üçün göndərdiyi bir qrup tərəfdarını daşımaq və geri qaytarmaq məqsədilə mülki təyyarə göndərərək, Yəmənin suverenliyini ard-arda ikinci dəfə açıq şəkildə pozmaqda israr etdi. Hansı ki, İsrail, Xameneinin onu yer üzündən silmək hədələrinə cavab olaraq onu məhz özünün öldürdüyünü açıq şəkildə bəyan etmişdi.
İran, ABŞ ilə əldə etdiyi rəsmi anlaşma memorandumundan sonra yaranan sakitlikdən istifadə edərək, Xamenei üçün şiə dünyasında görünməmiş bir dəfn mərasimi təşkil etmək istəyirdi. Bununla o, ABŞ-yə, İsrailə və bütövlükdə Qərbə tək bir nöqtəyə yönələn çoxşaxəli mesajlar göndərməyə çalışırdı: özünün ən mühüm dini avtoritetinin İsrail tərəfindən öldürülməsi acısına qarşı ona maksimum dərəcədə həmrəylik nümayiş etdirmək.
İranın Xameneinin dəfn mərasimlərini və rituallarını istədiyi kimi keçirməyə tam hüququ var. Lakin bu məqamın BMT-nin üzvü olan Yəmən kimi müstəqil bir ölkənin suverenliyini yararsız bir üsulla pozmaq alətinə çevrilməsi qəbulolunmazdır. Tehran bununla regiona növbəti bir mesajı çatdırmaq istəyir: “Biz buradayıq, sizin suverenliyinizi istədiyimiz vaxt, istədiyimiz vasitələrlə və seçdiyimiz anlarda poza bilərik”.
Bu hadisələr, Tehranın öz ərazisindən gələn “iddia edilən” Amerika təcavüzünün mənbələrinə cavab vermək bəhanəsi ilə regionun əksər ölkələrinə hücumlarını davam etdirir. Bu bəhanə, ən sadə siyasi və hüquqi məntiq prinsipləri ilə həmin dövlətlər tərəfindən rədd edilir. Bu məntiqin Yəmən tərəfi üçün ən mühüm tərəfi odur ki, coğrafi və ideoloji baxımdan İrandan tamamilə uzaq olan Yəmənin nə İranın ABŞ və İsraillə olan münaqişəsi, nə də sonuncuların bölgədəki maraqlarının hədəf alınması ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bu məsələnin yaxından və ya uzaqdan Yəmənə aidiyyəti yoxdur.
İranın Yəmən suverenliyini növbəti dəfə pozması hadisəsi, yəmənlilərin yaddaşından heç vaxt silinməyən və silinməyəcək uzunmüddətli təcavüzkar rəsmi siyahının nə ilki, nə də sonuncusudur. Əksinə, bu hadisə İranın Yəmənə qarşı düşmənçilik baxışının sadəcə növbəti bir nümunəsidir.
İranın Yəmən hava məkanını pozması, Yəmənin qanuni hökumətini dəstəkləyən Ərəb Koalisiyasının hərbi fəaliyyəti ilə üst-üstə düşdü. Husilərin iddiasına görə, Koalisiya İran təyyarəsinin Tehrana apardığı şəxslərlə geri qayıtmasının qarşısını almaq üçün Sana hava limanının uçuş-enmə zolaqlarını bombalayaraq məhv edib. Lakin görünən odur ki, həmin təyyarənin ölkənin qərbindəki Əl-Hudaida hava limanına enməsinə göz yumulub. Digər tərəfdən isə husi milisləri Səudiyyə Ərəbistanının cənub sərhədinə doğru bir və ya iki raket atıb və Koalisiyanın rəsmi bəyanatlarına görə, onlara qarşı dərhal operativ cavab verilib.
Yəmənli hüquq müdafiəçisi Huda Luqmanın da qeyd etdiyi kimi, müxtəlif rəsmi və siyasi mənsubiyyətə malik yəmənlilərin əksəriyyətinin ortaq rəyi belə olub:
“Baş verənlər sadəcə adi bir uçuş deyil, birmənalı olaraq suveren və regional bir mesaj idi. Rəsmi xəbərdarlıqlara məhəl qoymamaq və elan olunmuş etirazlara baxmayaraq eniş etməkdə israr etmək sadəcə yerüstü qaydalara meydan oxumaq deyil, Yəmən suverenliyinin sərhədlərini sınaqdan keçirmək və daxili hüdudları aşaraq bütün regiona ünvanlanan bir mesaj idi.”
Məqsəd nədir?
İranın bu təcavüzündən məqsəd istər Yəmən qanuniliyini dəstəkləyən Koalisiyanın səbrini sınamaq, istər bütün regionun nəbzini yoxlamaq, istərsə də bölgədə yeni bir münaqişə meydanı açmaq olsun — fərq etməz. İranın atdığı bu addımlar nəticə etibarilə regionun dözə bilməyəcəyi daha böyük gərginliyə yol açacaq. Üstəlik, bu gərginlik aldığı yaralardan və məruz qaldığı dağıntılardan sonra İranın özünün də dözə bilməyəcəyi ağır nəticələrə rəsmən gətirib çıxaracaq.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının Yəməndəki hadisələri müzakirə etmək üçün keçirdiyi təcili iclasdan sonra qurum bəyan edib:
“Yəməndəki son hadisələr bir daha xatırladır ki, yəmənlilərin rəhbərlik etdiyi hərtərəfli siyasi prosesdən başqa alternativ yoxdur. BMT-nin himayəsi altında dialoq vasitəsilə əldə olunacaq danışıqlar yolu ilə siyasi həll münaqişənin daimi və davamlı həllini təmin edə bilər.”
Təhlükəsizlik Şurasının təcili iclasında hesabatla çıxış edən BMT Baş katibinin Yaxın Şərq, Asiya və Sakit Okean məsələləri üzrə köməkçisi Xalid Xiyari vurğulayıb:
“Yəmən və daha geniş region növbəti gərginlik dalğasına tab gətirə bilməz.”
O, bütün tərəfləri BMT-nin himayəsi altında danışıqlarda konstruktiv iştirak etməyə çağırıb və bunu “gərginliyin azaldılması, təhlükəsiz, proqnozlaşdırıla bilən və davamlı mülki hava əlaqəsinin təmin edilməsi və digər prioritetlər üçün mütləq zərurət” adlandırıb.
Düzdür, husilərin nəzarətindəki bölgələrə və oradan kənara mülki aviasiya daşımalarında ciddi problemlər mövcuddur. Hərbi eskalasiyanın, infrastrukturun tamamilə dağılmasının qarşısını almaq və mülki şəxslərin hərəkəti, əsirlər mövzusu kimi kövrək humanitar dəhlizləri qorumaq üçün hərtərəfli müvəqqəti və ya yekun siyasi razılaşmaya təcili ehtiyac var. Lakin regional və beynəlxalq səylərin bunun faydasız olduğunu sübut etdiyi bir vaxtda buna necə nail olmaq olar? Axı husilər daxili və xarici tərəfdaşlarla bağladıqları heç bir sazişin icrasına rəsmi əməl etməyiblər.
Problem nədədir?
Məsələnin mürəkkəbliyi bu qruplaşmanın yarandığı gündən bəri bəllidir. Onların qərarları birbaşa maliyyələşdirən, silahlandıran, təlim keçən və həm müharibə, həm də siyasi manevrlər üçün lazım olan hər cür hərbi və loqistik vasitələrlə təmin edən İran tərəfindən idarə olunur. Bu reallığı sübut etmək üçün artıq illərin təcrübəsindən sonra heç bir əlavə sübata ehtiyac yoxdur.
Yəmən hökumətinin İran təyyarəsinin Sana hava limanına enməsinə mane olmaq üçün Ərəb Koalisiyasından kömək istəmək qərarının əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, bu addım husilərin növbəti mərhələ üçün planlaşdırdığı eskalasiya strategiyasının ilk cəhdini iflasa uğratdı. Şübhəsiz ki, milislər Sana hava limanının uçuş-enmə zolaqlarının bombardman edilməsindən böyük şoka düşdülər; çünki onlar son günlər Səudiyyə Ərəbistanını hədələyərək təhdidlərin rəsmi həddini aşmış və “Sana-Tehran” birbaşa xəttinin daimi fəaliyyət göstərəcəyini və bunun təkcə dəfn nümayəndə heyəti ilə məhdudlaşmayacağını vəd etmişdilər.
Sana Hava Limanının yenidən açılması
Yəmən qanuni hökumətinin rəsmi bəyanatlarından görünür ki, onlar milli daşıyıcı olan “Yemenia” (Yəmən Hava Yolları) vasitəsilə, əlaqələndirilmiş cədvəllər və razılaşdırılmış təhlükəsizlik tədbirləri çərçivəsində Sana hava limanından uçuşların bərpasına prinsipial olaraq etiraz etmirlər. Lakin əsas problem siyasi və hərbi ekspertlərin də qeyd etdiyi kimi, husi milislərinin bu uçuşların mütləq İran hava yolları vasitəsilə və birbaşa “Sana-Tehran” marşrutu üzrə həyata keçirilməsində israr etməsidir.
Adnan Əl-Cəbrəni qeyd edir ki, husilərin paytaxt aeroportunun yenidən açılması bəhanəsi ilə etdiyi bütün bu hədə-qorxuları və hərbi eskalasiyanı tək bir cümlə ilə xülasə etmək olar:
“Əsas sirr ondan ibarətdir ki, qruplaşmanın məqsədi heç də hava limanını açmaq, vətəndaşların səyahətini asanlaşdırmaq və ya yol xəritəsinin öhdəliklərini yerinə yetirmək deyil; əksinə, husilər artıq bu anı regionda yeni güc tənlikləri diktə etmək üçün ən əlverişli fürsət hesab edirlər.”
Həlli yolu nədir?
Husi milislərinin təhlükəsindən birdəfəlik xilas olmaq üçün yalnız iki seçim var, üçüncüsü yoxdur:
Yəmən hərbi təsisatlarının milli dövlətçilik prinsipləri əsasında tamamilə yenidən qurulması, şəffaf şəkildə ölkədə vahid hərbi-inzibati nəzarətin təmin edilməsi;
Tehran ilə tarixi bir razılaşmanın əldə olunması, yaxud ABŞ Prezidenti Donald Trampın dediyi kimi “böyük bir sövdələşmə”nin (Big Deal) rəsmiləşdirilməsi.
Böyük ehtimalla, bu iki seçimin hər ikisi olduqca zəruri və mühümdür, lakin artıq möcüzələrə inanmağın mümkün olmadığı bir dövrdə bu həll yolları rəsmi olaraq böyük bir möcüzə tələb edir.
