İranın 4 mayda BƏƏ-yə qarşı həyata keçirdiyi hücumlar ABŞ və İran arasındakı kövrək atəşkəsi darmadağın etdi, regional gərginliyə, mülki şəxslərin yaralanmasına və qlobal iqtisadi dalğalanmalara səbəb oldu.
ArabAZ xəbər verir ki, ABŞ və İran arasındakı atəşkəs razılaşması, İranın BƏƏ-yə yeni hücumlarından sonra 4 may bazar ertəsi günü sual altına düşdü. Gözlənilən bu razılaşma 8 apreldə — ABŞ, İsrail və İranın qarşılıqlı hava zərbələrindən 40 gün sonra əldə edilmişdi. Dünya liderləri sülh təklifi üçün danışıqlar davam etsə də, hər iki tərəfin müharibə ritorikasını artırdığı bir həftədə baş verən bu gərginliyi pisləyiblər.
Bazar ertəsi günü saat 16:59-da BƏƏ sakinləri potensial raket təhlükəsi barədə təcili xəbərdarlıq aldılar. Bu, 8 apreldə elan edilən atəşkəsdən bəri son 26 gündə alınan ilk xəbərdarlıq idi. Hakimiyyət orqanları 3.5 saat ərzində ən azı beş xəbərdarlıq yayaraq sakinlərə sığınacaqlara nə vaxt gedəcəkləri və vəziyyətin nə vaxt təhlükəsiz olduğu barədə məlumat verdilər.
İran BƏƏ-yə neçə raket və dron atdı?
İlkin önləmə dalğası zamanı ölkəyə doğru gələn dörd qanadlı raket aşkar edildi. Hakimiyyət orqanları onlardan üçünün vurulduğunu, dördüncüsünün isə dənizə düşdüyünü bildirdi. Daha sonra BƏƏ təsdiq etdi ki, hava hücumundan müdafiə sistemləri İran tərəfindən atılan cəmi 12 ballistik raket, üç qanadlı raket və dörd dronu zərərsizləşdirib. Bununla da, 28 fevraldan bəri İranın təcavüzü nəticəsində atılanların sayı 549 ballistik raketə, 29 qanadlı raketə və 2260 drona çatdı — ümumilikdə 3000-ə yaxın hücum cəhdi olub ki, onların böyük əksəriyyəti uğurla dəf edilib.
Füceyrədə nə baş verdi?
İran dronları Füceyrənin Neft Sənayesi Zonasını (FOIZ) hədəf alaraq ərazidə yanğına səbəb olub. Rəsmilər hadisə nəticəsində üç Hindistan vətəndaşının orta dərəcəli xəsarətlər aldığını bildiriblər. Yaralılar xəstəxanaya yerləşdirilib, ərazi isə təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alınıb.
İran niyə hücum etdi?
ABŞ və İran arasındakı gərginlik son günlərdə artmaqda idi. 3 mayda ABŞ Prezidenti Donald Tramp, İranın məhdudiyyət qoyduğu Hörmüz boğazında qalmış ticari gəmiləri müşayiət etmək üçün hərbi dəstəkli “Azadlıq layihəsi” (Operation Project Freedom) əməliyyatını elan etdi. İran bu addımı suverenliyinin pozulması adlandıraraq xarici hərbi varlığa qarşı xəbərdarlıq etdi. Dövlət televiziyasına danışan bir rəsmi, ABŞ-ın bu səylərini “qeyri-qanuni tranzit” adlandırdı və bazar ertəsi günkü aqressiyanın bu pozuntuya bir cavab olduğunu bildirdi.
Britaniyanın dəniz təhlükəsizliyi agentliyi UKMTO, BƏƏ sahillərində iki gəminin vurulduğunu, BƏƏ-nin neft şirkəti Adnoc isə boş neft tankerlərindən birinin İran dronları tərəfindən vurulduğunu bildirib.
8 apreldə əldə edilən atəşkəs razılaşmasının şərtlərindən biri bütün hərbi fəaliyyətlərin dayandırılması idi. Bazar ertəsi günkü hücumlar bu sazişin birbaşa pozulmasıdır. ABŞ müdafiə naziri Pit Heqset çərşənbə axşamı deyib: “Atəşkəs bitməyib”. O bildirib ki, Hörmüz boğazındakı əməliyyat müvəqqətidir, Vaşinqton döyüş axtarmır və atəşkəs hələ də qüvvədədir.
Bu, genişmiqyaslı müharibəyə qayıdış deməkdirmi?
Ötən gecədən bəri yeni gərginlik xəbəri daxil olmayıb, bu da müvəqqəti sabitlikdən xəbər verir. Atəşkəs həm ABŞ, həm də İran tərəfindən praktikada pozulsa da, tamamilə çökməyib, kövrək və mübahisəli vəziyyətdədir.
Uçuşlara təsir edibmi?
BƏƏ aviasiya orqanları hava hərəkətində hər hansı bir fasilə barədə məlumat verməyib. Bununla belə, Hindistanın “IndiGo” aviaşirkəti sərnişinlərə xəbərdarlıq edib. “Flightradar24” xidmətinin məlumatına görə, bəzi uçuşlar Omandakı Maskat şəhərinə yönləndirilib, bəzi təyyarələr isə Səudiyyə Ərəbistanı üzərində dövr ediblər.
BƏƏ-də məktəblər, universitetlər və uşaq bağçaları ehtiyat tədbiri olaraq cümə gününə qədər müvəqqəti olaraq məsafədən təhsilə keçib. Asiya birjalarında səhmlər ucuzlaşıb, qızılın qiyməti bir qədər artıb. Hindistan rupisi rekord həddə düşərək ABŞ dolları qarşısında 95 səviyyəsini keçib.
BƏƏ-nin reaksiyası
BƏƏ bu əsassız hücumları qətiyyətlə pisləyərək, onları ölkənin təhlükəsizliyinə və suverenliyinə birbaşa təhdid adlandırıb. BƏƏ-nin baş diplomatı Dr. Ənvər Qarqaş İranın bu gərginliyini “qonşuları ilə münasibətdə aqressiyanı seçən bir rejimin mənəvi iflası” adlandırıb.
Digər liderlərin reaksiyaları
Hindistan: Baş nazir Narendra Modi BƏƏ ilə həmrəy olduğunu bildirib və Hörmüz boğazında təhlükəsiz naviqasiyanın qlobal enerji təhlükəsizliyi üçün həyati əhəmiyyətini vurğulayıb.
Donald Tramp: Tramp xəbərdarlıq edib ki, əgər İran ABŞ gəmilərini hədəf alsa, “yer üzündən silinəcək”. O, ABŞ-ın boğazda İranın yeddi qayığını vurduğunu bildirib.
İsrail: İsrail ordusu vəziyyəti yaxından izləyir və yüksək hazırlıq vəziyyətindədir.
İran: Xarici işlər naziri Abbas Araqçi bildirib ki, böhranın hərbi həlli yoxdur və Pakistanın vasitəçiliyi ilə sülh danışıqları davam edir. Parlament sədri Məhəmməd Baqer Qalibaf isə ABŞ-ı gərginliyi artırmamağa çağırıb.
Dünya Liderləri: Aİ rəhbəri Ursula fon der Lyayen, Almaniya kansleri Fridrix Merç, Fransa prezidenti Emmanuel Makron və Britaniyanın baş naziri Keir Starmer Tehranı danışıqlar masasına qayıtmağa və regionu “girov” saxlamamağa çağırıblar. Səudiyyə Ərəbistanı da diplomatik həllə və gərginliyi azaltmağa çağırıb.
