BAKI,ArabAZ İbrahim Hamidi Əl-Məcəllə Jurnalı Baş redaktoru, siyasi şərhçi
Kərkük–Banias boru kəməri layihəsi sadəcə İraq və Suriya arasında bir neft razılaşması deyil. Bu layihə təkcə xam neftin ixracı planı da hesab olunmur. O, 1950-ci illərdə yaradılandan bəri hər zaman mühüm geosiyasi əhəmiyyət kəsb edib. Kəmər 1980-ci illərdə İraq-İran müharibəsi zamanı dayandırılıb. Səddam Hüseynin son günlərində yenidən işə salınıb. Bağdad rejiminin devrilməsi prosesində isə bombalanıb. Hazırda baş verənlər sadəcə boru kəmərinin bərpasından daha böyük məna daşıyır. Bu, ABŞ-nin himayəsi ilə həyata keçirilən yeni regional layihədir. Layihə region ölkələrini enerji, nəqliyyat və investisiya xətləri ilə yenidən bağlamağı hədəfləyir. Bu addım İranın 1979-cu ildən bəri yürütdüyü layihəyə qarşı yönəlib. Tehranın layihəsi sərhədləri milislər, dronlar, narkotik və silah vasitəsilə pozmağa əsaslanır.
İki layihə arasındakı fərq çox böyükdür. İran sərhədlərə aşılmalı olan maneələr kimi baxır. O, İraq, Suriya, Livan və Yəməndə özünə sadiq silahlı qruplardan istifadə edir. Hazırda doğulmaqda olan yeni layihə isə sərhədlərə körpü kimi yanaşır. Bu sərhədlərdən neft və qaz boruları keçməlidir. Həmçinin elektrik şəbəkələri, dəmir yolları və investisiyalar axmalıdır. Birinci model keçmişə aiddir. O, nüfuzunu qanunsuz müdaxilələr və “Müqavimət Oxu” vasitəsilə qurub. İkinci model isə birbaşa gələcəyə yönəlib. Bu model inkişaf iqtisadiyyatı, ortaq maraqlar və dövlətlərin gücləndirilməsi üzərində qurulub.
ABŞ-nin nümayəndəsi Tom Barakin Vaşinqtondakı bəyanatlarını bu kontekstdə anlamaq olar. O, Kərkük–Banias xəttinin bərpası üçün memorandum imzalandıqdan sonra danışıb. Barak Suriya, İordaniya, Türkiyə, Livan və Misirlə koordinasiyalı proqramdan bəhs edib. Bu proqram Hörmüz boğazına alternativ yollar yaratmağı nəzərdə tutur. O bildirib ki, Tehranın girov saxlamaq istədiyi boğazın əhəmiyyəti iki il ərzində azala bilər. Bu sözlər tək bir layihəyə aid deyil. Söhbət Yaxın Şərqin enerji xəritəsinin yenidən çəkilməsindən gedir.
İraqın Kərkük şəhərindən Suriyanın Aralıq dənizi sahilindəki Banias limanına uzanan xətt bu xəritənin əsas sütunudur. İraq hazırda böyük ölçüdə cənub limanlarından və Hörmüz boğazından asılıdır. Bağdad indi daha təhlükəsiz və İranın şantajından uzaq çıxış yolları axtarır. Suriya isə müharibə meydanı və milislərin keçid məntəqəsi olmaqdan çıxmaq istəyir. Dəməşq regional enerji tranzit mərkəzinə çevrilməyə çalışır. ABŞ isə coğrafiyanı İrana qarşı çəkindirmə vasitəsinə çevirmək niyyətindədir. Vaşinqton Tehranın qlobal neft dəhlizlərinə nəzarət imkanlarını məhdudlaşdırmaq istəyir.
Bu layihələr hazırda müzakirə edilən digər marşrutlarla da kəsişir. Bura Körfəzdən İordaniya və Suriyaya, oradan isə Türkiyə, Livan və Aralıq dənizinə uzanan xətlər daxildir. Söhbət neft, qaz, dəmir yolları, rabitə və magistral yollardan gedir. Məqsəd təkcə ixrac yollarını şaxələndirmək deyil. Həm də hər bir dövlətin sabitliyini qonşularının sabitliyinə bağlayan yeni maraqlar şəbəkəsi qurmaqdır. Sərhədlər alov içində olduqda bu xətlər işləyə bilməz. Sərhəd-keçid məntəqələrinə milislər nəzarət etdikdə regiona investisiya gəlmir. Coğrafiya silah iqtisadiyyatının əsirinə çevrildikdə enerji inkişaf rıçaqı ola bilmir.
Bu layihələrin İran üçün təhlükəsi məhz buradadır. Tehran öz nüfuzunu qırx il ərzində xüsusi bir ideya üzərində qurub. Bu ideyaya görə dövlət zəif, milis isə güclü olmalıdır. Sərhədlər silah və qruplar üçün açıq, normal iqtisadiyyat üçün isə qapalı qalmalıdır. Dövlət institutları çökdükcə Tehranın nüfuzu daha da genişlənir. Buna görə də dövlətin nüfuzunu bərpa edən hər bir layihə İran üçün birbaşa təhdiddir. Çünki bu layihələr ölkələri iqtisadi maraqlar şəbəkəsi ilə bağlayır. Tehran və müttəfiqlərinin bu planlara qəzəblə yanaşması tamamilə təbiidir. Aralıq dənizindən çıxan hər bir neft barreli Hörmüzün və İranın təsir gücünü azaldır. İraq və Suriyadan keçən hər bir nəzarətsiz xətt Tehranın şantaj imkanlarını zəiflədir. Yeni limanlar və elektrik şəbəkələri İranın öz nüfuzunu qorumaq üçün istifadə etdiyi müharibə məntiqini sıradan çıxarır.
Bu o demək deyil ki, neft kəmərləri təkbaşına İranın nüfuzuna son qoyacaq. Alternativ layihənin rəvan irəliləyəcəyini düşünmək də sadəlövhlük olardı. Təhdidlər olduqca böyükdür. Regionda infrastruktur tamamilə dağılıb. Xətlərin keçdiyi ərazilər hələ də İŞİD və digər silahlı qrupların hücumlarına məruz qalır. Yenidənqurma xərcləri isə milyardlarla dollar təşkil edə bilər.
Buna görə də Hörmüzə alternativ layihələrin ortaya çıxması təsadüfi deyil. Bu proses İranın Körfəz ölkələrinə, İordaniyaya və Suriyaya qarşı gərginliyi artırması ilə eyni vaxta düşür. Tehran “Hizbullah”ı da regional gərginliyi yüksəltməyə sövq edir. Çünki Tehran döyüşün artıq təkcə hərbi nüfuz uğrunda getmədiyini yaxşı anlayır. Bu, regionun gələcək forması uğrunda bir savaşdır. Yaxın Şərq milislərin və qaçaqmalçılıq dəhlizlərinin şəbəkəsi olaraq qalacaq, yoxsa enerji, ticarət və ortaq maraqların şəbəkəsinə çevriləcək?
Bugünkü qarşıdurma sadəcə bir boru ilə raket arasında getmir. Bu, iki fərqli modelin qarşıdurmasıdır. Birinci model sərhədləri milislərlə pozur. İkinci model isə sərhədləri boru xətləri ilə birləşdirmək istəyir. Əgər yeni layihə uğur qazanarsa, Kərkük–Banias xətti sadəcə bir neft marşrutu olmayacaq. O, müharibələrin yaratdığı köhnə Yaxın Şərqlə maraqların quracağı yeni Yaxın Şərq arasında ayırıcı xəttə çevriləcək. Bu yeni dünya sərhədləri pozaraq deyil, onları birləşdirərək qurulur.
