BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi dəniz təhlükəsizlik təşəbbüsü regional güc balansını necə dəyişə bilər?
Qırmızı dəniz və Babul-Məndəb boğazında son illər artan təhlükəsizlik riskləri təkcə Yaxın Şərq ölkələrinin deyil, qlobal iqtisadiyyatın da əsas problemlərindən birinə çevrilib. Husilərin ticarət gəmilərinə hücumları, enerji marşrutlarının təhlükə altına düşməsi və dəniz daşımalarının bahalaşması fonunda Səudiyyə Ərəbistanının təşəbbüsü ilə yeni çoxtərəfli dəniz müdafiə ittifaqının yaradılması istiqamətində proses sürətlənib.
Türkiyə hələlik bu ittifaqa qoşulmasa da, Ankara ilə Ər-Riyad arasında texniki danışıqların davam etməsi göstərir ki, məsələ Türkiyənin strateji gündəliyində mühüm yer tutur.
Yeni təhlükəsizlik arxitekturası formalaşır
30 iyul tarixində Səudiyyə Ərəbistanının ev sahibliyi ilə keçirilən beynəlxalq toplantıda 43 ölkə və Avropa İttifaqı nümayəndələri iştirak edib. Onlayn iştirakçılarla birlikdə 51 ölkənin qatıldığı görüşdə beynəlxalq dəniz yollarının təhlükəsizliyi əsas müzakirə mövzusu olub.
Toplantının yekununda 14 ölkə yeni dəniz müdafiə ittifaqına dəstək versə də, Türkiyə hələlik rəsmi iştirakçı deyil.
Bu isə Ankaranın layihəyə qarşı olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, Türkiyə ittifaqın hüquqi əsasları, qərarvermə mexanizmi, komanda strukturu və fəaliyyət mandatı ilə bağlı detalları diqqətlə qiymətləndirir.
Türkiyə niyə ehtiyatlı davranır?
Ankara üçün əsas prioritet hərbi koalisiyaya qoşulmaq deyil, milli maraqların qorunmasıdır.
Türkiyənin xarici siyasətində son illərdə formalaşan prinsip ondan ibarətdir ki, beynəlxalq təhlükəsizlik təşəbbüslərində iştirak edərkən qərarvermə mexanizmlərində söz sahibi olmaq vacibdir.
Bu səbəbdən Ankara ittifaqın beynəlxalq hüquqa uyğunluğu, əməliyyatların mandatı, regional balansın qorunması, Türkiyənin qərarvermədə rolu, NATO və digər mövcud mexanizmlərlə mümkün əlaqələr kimi məsələlərə xüsusi diqqət yetirir.
Bu yanaşma Türkiyənin son illərdə həm NATO daxilində, həm də regional missiyalarda izlədiyi siyasətlə üst-üstə düşür.
Enerji təhlükəsizliyi Ankaranın əsas prioritetidir
Türkiyə üçün məsələ yalnız hərbi təhlükəsizlik deyil.
Qırmızı dəniz, Babul-Məndəb və Hörmüz boğazı dünya enerji ticarətinin ən kritik marşrutları hesab olunur. Bu bölgələrdə yaranacaq uzunmüddətli qeyri-sabitlik neft və LNG daşımalarının qiymətini artırır, qlobal təchizat zəncirini pozur, Türkiyə üzərindən keçən logistika layihələrinin iqtisadi səmərəliliyinə təsir göstərir, inflyasiya risklərini artırır.
Ankara məhz buna görə dəniz yollarının açıq saxlanmasını milli iqtisadi təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirir.
Səudiyyə Ərəbistanı yeni regional liderlik modeli qurur
Diqqət çəkən məqamlardan biri də budur ki, ittifaqın qərargahının Səudiyyə Ərəbistanında yerləşdirilməsi planlaşdırılır.
Bu, Ər-Riyadın yalnız enerji bazarında deyil, regional təhlükəsizlik sistemində də lider rolunu gücləndirmək istədiyini göstərir.
Son illərdə Səudiyyə Ərəbistanı İranla münasibətləri normallaşdırıb, ABŞ ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığını yenidən aktivləşdirib, Çin və Rusiya ilə balans siyasəti aparıb, müdafiə sənayesinə milyardlarla dollar investisiya yatırıb.
Yeni ittifaq bu strategiyanın növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Türkiyənin mümkün rolu
Türkiyə son illərdə Somali, Liviya, Qətər, Aralıq dənizi və Qara dənizdə əldə etdiyi hərbi-dəniz təcrübəsi sayəsində regionun ən güclü donanmalarından birinə malikdir.
Əgər Ankara gələcəkdə ittifaqa qoşularsa dəniz patrul əməliyyatları, pilotsuz dəniz sistemləri, kəşfiyyat və müşahidə imkanları, logistika və hərbi koordinasiya, terror və piratçılığa qarşı əməliyyatlar kimi töhfələri ola bilər.
Türkiyənin müdafiə sənayesində əldə etdiyi nailiyyətlər də ittifaq üçün əlavə üstünlük hesab oluna bilər.
Regionda yeni güc balansı
Yeni təşəbbüs yalnız dəniz təhlükəsizliyi layihəsi deyil.
Bu, eyni zamanda Yaxın Şərqdə yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşması. enerji marşrutlarının qorunması, qlobal ticarətin sabitləşdirilməsi regional dövlətlərin təhlükəsizlik məsuliyyətini daha çox öz üzərinə götürməsi istiqamətində atılan addım kimi qiymətləndirilə bilər.
Əgər layihə uğurla həyata keçirilərsə, Qırmızı dənizdə təhlükəsizlik məsələlərində ABŞ rəhbərliyindəki koalisiyalara alternativ və ya onları tamamlayan yeni regional mexanizm yarana bilər.
Türkiyənin hələlik ittifaqa qoşulmaması tərəddüd deyil, strateji ehtiyatlılıq kimi görünür. Ankara regional təhlükəsizliyin gücləndirilməsini dəstəkləsə də, hüquqi çərçivəsi, qərarvermə mexanizmi və milli maraqlara uyğunluğu tam aydınlaşmadan öhdəlik götürmək istəmir.
Səudiyyə Ərəbistanının təşəbbüsü isə Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik sahəsində yeni güc mərkəzinin formalaşdığını göstərir. Türkiyənin verəcəyi yekun qərar yalnız Qırmızı dənizdə deyil, bütövlükdə regionun gələcək təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərə biləcək strateji addımlardan biri olacaq.
