Birləşmiş Ştatlar və İran arasında 38 günlük birbaşa hərbi qarşıdurmadan sonra elan edilən atəşkəs zahirən diplomatiyanın qələbəsi kimi görünsə də, mahiyyət etibarilə itkilər və ziddiyyətlərlə yüklənmiş bir "döyüşçü fasiləsi"nə daha yaxındır. "Tarixi qələbə" elan etməyə tələsən İran rəsmiləri yaxşı bilirlər ki, bu bəyanat strateji reallıqdan daha çox daxili istehlaka yönəlib; belə ki, Tehran bu raunddan tükənmiş hərbi imkanlar, darmadağın edilmiş donanma, sıradan çıxmış müdafiə sistemləri, zədələnmiş infrastruktur və sanksiyaların, ardıcıl zərbələrin ağırlığı altında sarsılan iqtisadiyyatla çıxıb. Qarşı tərəfdə isə Vaşinqton özünü bəndlərinin yozulmasında əsaslı fərqlərlə dolu bir atəşkəs qarşısında görür ki, bu da sazişin nə dərəcədə davamlı olacağı sualını təcili və qanunauyğun edir.
Atəşkəs bəndlərinin yozulmasındakı fərqlər tərəflər arasındakı böhranın dərinliyini ortaya qoyur. Amerikalı rəsmilər Hörmüz boğazının beynəlxalq naviqasiya üçün dərhal və tam açılmasından danışarkən, iranlı həmkarları boğazdakı dəniz minalarının xəritələrini dərc etmək, alternativ marşrutlar və keçid rüsumları tətbiq etməklə manevr edirlər. Bu ziddiyyət Livan meydanına qədər uzanır; belə ki, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu atəşkəsin "Hizbullah"a qarşı əməliyyatlarını əhatə etmədiyini israrla bildirir, İran rəsmiləri isə bunu razılaşmanın açıq şəkildə pozulması hesab edirlər. İran parlamentinin sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf daha da irəli gedərək Vaşinqtonu razılaşmanın çərçivə bəndlərindən üçünü pozmaqda ittiham edib və bu şəraitdə danışıqları "məntiqsiz" hesab edib. Bu bəyanat atəşkəsin üzərində dayandığı zəminin kövrəkliyini əks etdirir və Tehranın həqiqi bir atəşkəs, yoxsa sadəcə yeni bir raunddan əvvəl nəfəs dəriniş sahəsi istədiyi barədə ciddi sual yaradır.
Bu gərgin mənzərənin ortasında regionun bir qrup ölkəsi atəşkəsi qorumağa və onun davamlılıq şansını gücləndirməyə doğru hərəkətə keçdi. Bu, həmin ölkələrin yaydıqları bəyanatlarda özünü büruzə verdi; bu addım regionumuzu yeni eskalasiyanın fəsadlarından uzaq tutmaq istəyini əks etdirir. Onlar İranın davam edən təxribatlarına baxmayaraq, sabitliyi möhkəmləndirmək üçün bütün gücləri ilə çalışıblar. Səudiyyə Ərəbistanı atəşkəsi alqışlayaraq bunun "hərtərəfli və davamlı sakitliyə" gətirib çıxaracağına ümid etdiyini bildirib, hücumların dayandırılmasının və Hörmüz boğazının tamamilə açılmasının vacibliyini vurğulayıb. Həmçinin Körfəz ölkələri İranı açıq şəkildə "bütün düşmənçilik hərəkətlərini dərhal dayandırmağa" çağırıb. Bu mövqelər təsdiqləyir ki, region ölkələri tərəfi olmadıqları bir müharibədən zərər görmələrinə baxmayaraq, bu böhranla yüksək məsuliyyət və diplomatik yetkinliklə rəftar edirlər.
Lakin indi suallar atəşkəsin davam edib-etməyəcəyi məsələsini aşaraq, əslində münaqişəni alovlandıran əsas mübahisəli fayllara və müharibənin yaratdığı yeni məsələlərə aiddir. İslamabaddakı müzakirəçilər danışıqlar prosesini məhv edə biləcək struktur xarakterli çətinliklərlə üzləşəcəklər. Geri dönüşü olmayan həddə yaxınlaşan İran nüvə proqramının taleyi necə olacaq? Regional və beynəlxalq təhlükəsizliyə birbaşa təhdid yaradan ballistik raket proqramının gələcəyi nədir? Danışıqlar aparan tərəflər bu müharibənin Tehranın birdən çox meydandakı əməliyyat uzantısı olduğunu sübut etdiyi "proksi qüvvələr" faylı ilə necə rəftar edəcəklər? İran daxildə "qələbə" nağıllarını təbliğ etdiyi bir vaxtda bu fayllarda həqiqi güzəştlərə razı olacaqmı? Sonra isə bu müharibənin diktə etdiyi və əvvəlkilər qədər təcili olan yeni bir fayl var: Hörmüz boğazının vəziyyəti və Körfəz ölkələrinin hədəfə alınması. Belə ki, Tehran danışıqlarda qazanc əldə etmək naminə qlobal naviqasiyanın təhlükəsizliyini və qonşularının sabitliyini girov qoymağa hazır olduğunu yenidən sübut etdi. Bu davranış müzakirəçiləri real dilemma qarşısında qoyur; belə ki, İranın su yollarını və qonşu dövlətləri beynəlxalq münaqişələrində təzyiq rıçaqları kimi istifadə etməsinə mane olacaq sərt təminatlar qoyulmadan hərtərəfli və davamlı sazişdən danışmaq mümkün deyil. Bu isə müvəqqəti atəşkəs sakitləşdiricilərindən kənara çıxan və böhranın simptomlarını deyil, köklərini müalicə edən real beynəlxalq iradə tələb edir.
Nəticədə, biz münaqişənin bitmədiyini və tərəflər arasında hələ də təxirə salınmış bir "son döyüşün" olduğunu təsdiqləyən mürəkkəb bir mənzərə ilə üz-üzəyik. İndi özünü diktə edən sual budur... Bu döyüş danışıqlar masasında tərəfləri qane edən, regionun gələcəyini və təhlükəsizliyini qoruyan yekun və hərtərəfli sazişə nail olmaqla həll olunacaq? Yoxsa bu danışıqlar ziddiyyətlər və inadkarlıq altında iflasa uğrayacaq və döyüş yenidən müharibə meydanına qayıdacaq?
Yalnız qarşıdakı günlər buna cavab verə bilər, lakin dəqiq olan budur ki, bütün region tarixi bir yolayrıcında dayanıb. İndi əsas məsələ odur ki, sağlam düşüncə qalib gəlsin və hər kəs növbəti müharibənin bədəlinin danışıqlar masasındakı qarşılıqlı güzəştlərin bədəlindən qat-qat ağır ola biləcəyini dərk etsin; əks halda, "təxirə salınmış döyüş" sonu proqnozlaşdırıla bilinməyən bir şiddətlə geri dönəcəkdir.
VAO,Analitik Təhlil Mərkəzi
