BAKI,VOA , BookHub – Oxu və düşün
Proklus (Proclus Lycaeus), antik yunan fəlsəfəsinin son parlaq siması və Neoplatonizmin (Yeni Platonçuluq) ən böyük sistemləşdiricilərindən biridir. E.ə. 412-ci ildə Konstantinopolda doğulan filosof, Afina Akademiyasının rəhbəri olmuş və Platonun ideyalarını riyazi dəqiqliklə fəlsəfəyə tətbiq etmişdir. O, kainatın bir bütöv olduğunu və hər şeyin "Vahid"dən (The One) süzülərək gəldiyini müdafiə edirdi. Proklus yalnız bir filosof deyil, həm də dövrünün ən böyük riyaziyyatçısı və astronomu idi. Onun yaradıcılığında ağıl və ruh bir-birini tamamlayan iki əsas sütundur. Filosofa görə, insan zəkası ilahi nizamın yer üzündəki kiçik bir modelidir. O, antik dövrün elmi və fəlsəfi mirasını özündən sonrakı İslam və Xristian dünyasına ötürən əsas körpü hesab olunur. Proklusun əsərləri orta əsr sxolastikasına və intibah dövrü düşüncəsinə fundamental təsir göstərmişdir. Onun həyat tərzi asketik bir sadəlik və gərgin intellektual fəaliyyətlə xarakterizə olunurdu. Filosofun ən böyük məqsədi insanın öz zəkası vasitəsilə mənəvi ucalığa çatması idi. Bu gün Proklus, məntiq və mistikanın kəsişməsində dayanan ən böyük müdriklərdən biri kimi anılır.
Kitab haqqında (Fəlsəfi Şərh)
Bu fikir Proklusun ümumi fəlsəfi sisteminin, xüsusən də ruhun təkamülü ilə bağlı düşüncələrinin cövhəridir.
Zəka və ruhun vəhdəti Proklus hesab edirdi ki, xoşbəxtlik (evdaimoniya) sadəcə hissi həzzlərdən ibarət deyil. Onun üçün əsl xoşbəxtlik zəkanın kainatdakı nizamı dərk etməsi və bu harmoniyadan aldığı həzzdir. Lakin bu həzzi yaşamaq üçün ruhun müəyyən bir "hazırlıq" mərhələsindən keçməsi, yəni zəka sahibi olması şərtdir.
Niyə hər kəs bu xoşbəxtliyi yaşaya bilmir? Filosofa görə, aşağı səviyyəli arzuların (maddi istəklər, ötəri həvəslər) əsiri olan ruhlar zəkanın işığını görə bilməzlər. Necə ki, kor adam günəşin parlaqlığından həzz ala bilməzsə, zəkasını inkişaf etdirməyən ruh da idrakın verdiyi ali xoşbəxtliyi hiss edə bilməz. Bu, elitist bir yanaşma deyil, daxili bir intizam tələbidir.
İdrakın gətirdiyi azadlıq Zəka sahibi olan ruh, hadisələrin səbəbini və nəticəsini dərk etdiyi üçün qorxu və kədərdən uzaq olur. Proklus vurğulayır ki, kəşf etmək, anlamaq və həqiqətə çatmaq anı ruh üçün ən böyük qidadır. Bu xoşbəxtlik xaricdən gəlmir, ruhun öz içindən, öz zəkasından doğur.
Qızıl qaydalar və çıxarılacaq dərslər
Daxili intellektual sərmayə: Əsl sərvət və xoşbəxtlik öyrəndiyin və dərk etdiyin həqiqətlərdir.
Hisslərdən yuxarı qalxmaq: Maddi ləzzətlər keçicidir, zəkanın sevinci isə əbədidir.
Ruhun tərbiyəsi: Zəka yalnız oxumaqla deyil, ruhu pis vərdişlərdən təmizləməklə güclənir.
Həqiqi xoşbəxtlik: Əgər anlamaqdan həzz almırsınızsa, deməli ruhunuz hələ zəka işığına tam açılmayıb.
Həqiqi xoşbəxtlik idrakın meyvəsidir. Yalnız zəkasını inkişaf etdirmiş və ruhunu təmizləmiş fərdlər kainatın nizamını anlayıb əsl daxili hüzura və sevincə qovuşa bilərlər.
