Qədim ərəb folklorunun ən qaranlıq təsvirləri - Kitab əl-Bülhan

Fələstinli yaradıcı tədqiqatçı Sirin Əl-Ərəc tərəfindən yazılmış, araşdırılmış və tərcümə edilmiş qədim fövqəltəbii ərəb incəsənəti, tarixi, mədəniyyəti və mifologiyası haqqında üçüncü məqalə təqdim olunur.

"Kitab əl-Bülhan" (və ya "Möcüzələr kitabı") XIV əsrə aid olan, Əbdülhəsən əl-İsfahani kimi tanınan bir şəxs tərəfindən tərtib edilmiş və ehtimal ki, həm də miniatürləri çəkilmiş ərəbdilli bir əlyazmadır. Müəllif haqqında çox məlumat olmasa da, onun bu mürəkkəb əlyazması həmin dövrlərdə İraqda, eləcə də Yaxın Şərq və Şimali Afrikanın digər bölgələrində hakim olan astroloji və qaranlıq bilikləri anlamaq baxımından klassik bir əsər hesab edilir. Bu kodeks, çox güman ki, Cəlalilər sultanı Əhmədin hakimiyyəti dövründə (1382–1410) Bağdadda cildlənib. Kitabın nəşr edildiyi dövr Avropada cadugərlik və ovsunçuluğun yayıldığı, əlkimyaçıların sayının artdığı və metafizikanın inkişaf etdiyi bir mərhələ ilə eyni vaxta təsadüf edirdi.

Bu kitab astronomiya, astrologiya, rəml (geomantiya) mətnlərini və hər bir mövzuya (məsələn, xalq nağılı, bürc işarəsi, peyğəmbər və s.) həsr olunmuş tam səhifəlik təsvirli lövhələr bölməsini özündə birləşdirir.

Hər şeydən əvvəl, kitab cinlər, şeytani və iblisanə rituallar haqqında mühüm məlumatları ehtiva edir və bunlar bir çox qaranlıq anlayışları təsvir edən çoxsaylı təfərrüatlı rəsmlərin köməyi ilə izah olunur.

Bəziləri "Möcüzələr kitabı"nın insanlar arasında ən çox tanınan "Şəms əl-Məarif" kitabında olduğu kimi, sehr və cadugərlik işi olduğuna inanırlar və bu, qismən doğru ola bilər. Lakin kitabın tarixi dəyəri onun həmin dövrdəki gizli və paralel dünyalara aid xalq folklorunun və ədəbiyyatının nadir hissəsini təmsil etməsindədir. Təsvirlərin bir çoxu tamamilə mifik olsa da, onlar nadirliyi və qəribəliyi ilə səciyyələnir ki, bəzi tarixçilər onlarda xüsusi bir gözəllik görürlər. Bu cür kitablar bir çox islam ölkələrində qadağan edilmişdir, çünki onların tərkibində cinləri çağırmaq üçün təfərrüatlı mətnlər var və bu da dini qanunlara görə qəti şəkildə qadağandır.

Kitab astronomiya, astrologiya, rəml (geomantiya) mətnlərini və hər bir mövzuya (məsələn, xalq nağılı, bürc işarəsi, peyğəmbər və s.) həsr olunmuş tam səhifəlik təsvirli lövhələr bölməsini özündə birləşdirir. Hər şeydən əvvəl, kitab cinlər, şeytani və iblisanə rituallar haqqında mühüm məlumatları ehtiva edir və bunlar bir çox qaranlıq anlayışları təsvir edən çoxsaylı təfərrüatlı rəsmlərin köməyi ilə izah olunur. Bəziləri "Möcüzələr kitabı"nın insanlar arasında ən çox tanınan "Şəms əl-Məarif" kitabında olduğu kimi, sehr və cadugərlik işi olduğuna inanırlar və bu, qismən doğru ola bilər. Lakin kitabın tarixi dəyəri onun həmin dövrdəki gizli və paralel dünyalara aid xalq folklorunun və ədəbiyyatının nadir hissəsini təmsil etməsindədir. Təsvirlərin bir çoxu tamamilə mifik olsa da, onlar nadirliyi və qəribəliyi ilə səciyyələnir ki, bəzi tarixçilər onlarda xüsusi bir gözəllik görürlər. Bu cür kitablar bir çox islam ölkələrində qadağan edilmişdir, çünki onların tərkibində cinləri çağırmaq üçün təfərrüatlı mətnlər var və bu da dini qanunlara görə qəti şəkildə qadağandır.

Ailəsi İranın İsfahan şəhərindən olan xəttat, katib və tərtibatçı Əbdülhəsən ibn Əhməd ibn Əli ibn əl-Həsən əl-İsfahani Bağdad sakini idi və orada Aristotel məntiqi ("bürhan") elmlərini öyrənmişdi. Görünür, "Kitab əl-Bülhan" əslən Şimali İraqda Mosul yaxınlığındakı Ərbildən olan Şeyx əz-Ziya Hüseyn əl-İrbilinin sifarişi və ya ideyası ilə hazırlanmışdı; o, bu əsəri 1409-cu ilin dekabrı – 1410-cu ilin yanvarında Heydər ibn əl-Hacı Əbdülkərim ibn Məhəmmədə satmışdı. Orijinal kodeks bir sıra risalələrdən ibarət idi; bu risalələr sonradan bir-birindən ayrıldıqda, bölmələr yenidən yığıldıqda və bəziləri itdikdə səhifələr qarışmış və əlaqəsiz vəziyyətə düşmüşdür. Bu əsərə Şimali Əfqanıstandakı Bəlx şəhərindən (müasir Məzari-Şərif) olan astronom və neoplatonçu Əbu Məşər əl-Bəlxinin (787–886) "Kitab əl-məvalid" və ya "Doğumlar kitabı" əsərindən köçürülmüş çıxarışlar daxildir.

Əlyazmanın nüsxələri

XVI əsrin sonlarında Osmanlı sultanı III Muradın (hakimiyyət illəri: 1574–1595) iki qızı üçün əlyazmanın orijinalından türkcə iki nüsxə hazırlandı: biri Ayşə Sultan üçün (təxminən 1582), digəri isə Fatma Sultan üçün. Bu əlyazmalar tamdır və "Kitab əl-Bülhan" risalələrinin ilkin ardıcıllığını müəyyən edir. Bu kodekslər hazırda Nyu-York şəhərindəki Pirpont Morqan Kitabxanasında və Parisdəki Fransa Milli Kitabxanasında qorunub saxlanılır.

Cinlərin insan və heyvan surətində görünməsi barədə hədislər

"Kitab əl-Bülhan"da bir sıra vərəqlər çatışmır və kodeks hazırda təsadüfi ardıcıllıqla cildlənmiş vəziyyətdədir, buna görə də o, bir-biri ilə əlaqəsi olmayan müxtəlif risalələrin qarışığı kimi görünür. Bununla belə, Osmanlı dövründə, əlyazmanın səhifələri hələ öz düzgün ardıcıllığı ilə cildlənmiş vəziyyətdə olduğu vaxtda hazırlanmış iki türkcə nüsxəsi mövcuddur. Nəticə etibarilə, həmin nüsxələr orijinal kodeksin lazımi qaydada yenidən bərpa edilməsi üçün əsas model rolunu oynayır.