BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Uşaqları qorumaq instinkti valideynliyin ən təbii hisslərindən biridir. Ancaq qayğı ilə boğucu nəzarət arasındakı sərhəd çox incədir. Bəzən ana bunu yalnız gec olduqda anlayır. Uşaq artıq öz şəxsiyyəti olan bir insan kimi deyil, ananın uğurunu sübut etməli “layihə” kimi qəbul olunur. Məktəb qiymətləri, idman nailiyyətləri, hətta qonaqlıqda davranışı belə ananın “uğur göstəricisinə” çevrilir.
Müasir dövrdə bəzi analar uşaqlarının üzərində daim dövrə vuran helikopter kimi davranırlar. Onlar hər addımı izləyir, hər çətinliyi əvvəlcədən aradan qaldırır və uşağın həyatında ən kiçik riskə belə imkan vermirlər. Zahirdə sevgi və fədakarlıq kimi görünən bu davranış əslində uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasına ciddi zərər verə bilər.
Həddindən artıq qoruma niyə təhlükəlidir?
Hədsiz qoruyuculuq ilk baxışda mərhəmətli görünür. Valideyn düşünür ki, uşağını çətinlikdən qoruyur. Halbuki uşaq problemlə qarşılaşmadan qərar verməyi, məsuliyyət daşımağı və həyatın çətinlikləri ilə mübarizə aparmağı öyrənə bilmir.
Davamlı şəkildə qorunan uşaqlar sonrakı yaşlarda emosiyalarını idarə etməkdə çətinlik çəkirlər. Kiçik yaşda məyusluq hissini yaşamayan uşaq böyüdükdə uğursuzluğa qarşı daha həssas olur. Çünki psixoloji dözümlülük yalnız təcrübə ilə formalaşır.
Ana hər məsələyə müdaxilə etdikdə uşağa gizli şəkildə belə mesaj verir: “Sən bacarmırsan, yalnız mən səni xilas edə bilərəm”. Bu isə uşağın daxili özünəinamını zəiflədir. Belə uşaqlar böyüdükdə daim kiminsə onları yönləndirməsini gözləyirlər.
Uşaq nə vaxt “uğur layihəsinə” çevrilir?
Bəzi analar öz dəyərlərini uşaqlarının uğuru ilə ölçürlər. Uşaq uğur qazandıqda özlərini uğurlu ana hesab edir, uşaq səhv etdikdə isə bunu şəxsi məğlubiyyət kimi qəbul edirlər. Buna görə də övladlarını hər çətinlikdən qorumağa çalışırlar. Nəticədə uşaq səhvlərdən öyrənmək imkanını itirir.
Başqa bir ana tipi isə uşağının ağrı və çətinlik yaşamasına dözə bilmir. O, uşağın həyatındakı bütün problemləri əvvəlcədən həll etməyə çalışır. Dost münasibətlərindən məktəb həyatına qədər hər şeyə nəzarət edir. Bu davranış zahirdə qoruma kimi görünsə də, əslində uşağın müstəqilliyini boğur.
Digər bir qrup valideyn isə səhvi qəbul edə bilmir. Onlar üçün hər şey ideal və qaydalara uyğun olmalıdır. Uşaq səhv etdikdə bunu öz tərbiyələrinin uğursuzluğu hesab edirlər. Buna görə uşağın hər addımını nəzarətdə saxlayırlar.
Həddindən artıq qorumanın nəticələri
Daim nəzarət altında böyüyən uşaqlar iki fərqli istiqamətə meylli ola bilərlər. Bir qismi gizli şəkildə sərbəstlik axtarmağa başlayır. Çünki özünü müstəqil hiss etmək istəyir. Bu zaman valideyndən gizli riskli davranışlara meyl arta bilər.
Digər uşaqlar isə tam əksinə, həddindən artıq asılı və özünəinamsız şəxsiyyətə çevrilirlər. Onlar həyatda qərar verməkdən qorxur, sosial münasibətlərdə çətinlik yaşayır və real həyat problemləri qarşısında aciz qalırlar.
Uzaqdan müşahidəyə keçid
Bu vəziyyətdən çıxış yolu uşağın həyatını tam nəzarətdə saxlamaq deyil, onu uzaqdan izləməyi öyrənməkdir. Valideyn anlamalıdır ki, uşağın hər problemini həll etmək ona kömək etmək deyil.
Uşağa tədricən şəxsi məsuliyyət verilməlidir. Öz işlərini görməsinə imkan yaratmaq, səhv etməsinə şərait vermək və nəticələrlə üzləşməsinə icazə vermək vacibdir.
Valideyn “xilasedici” rolundan çıxaraq müşahidəçi roluna keçməlidir. Uşaq problem yaşadıqda dərhal müdaxilə etmək əvəzinə, onun vəziyyəti özü həll etməsinə fürsət verilməlidir.
Uşağın çətinlik qarşısında mübarizə aparması uğursuzluq deyil, inkişaf prosesidir. Problemi özü həll etdikdə isə həm özgüvəni, həm də həyat bacarıqları güclənir.
Qorumanın sərhədi harada bitməlidir?
Valideyn uşağın edə biləcəyi işi onun yerinə etməməlidir. Ayaqqabısını bağlamaq, çantasını hazırlamaq, dostu ilə problemini həll etmək kimi gündəlik bacarıqlar uşağın öz məsuliyyəti olmalıdır.
Həyat bacarıqları kitabdan deyil, gündəlik təcrübələrdən öyrənilir. Uşaq səhv etdikcə məsuliyyəti, səbir etməyi və problemlə mübarizə aparmağı öyrənir.
Əsl analıq uşağı daim özündən asılı saxlamaq deyil. Əsl məqsəd uşağın bir gün valideyndən asılı olmadan həyatda möhkəm dayanmasını təmin etməkdir.
Çünki heç vaxt yıxılmayan uşaq ayağa qalxmağı da öyrənə bilməz. Uşağa səhv etmək, təcrübə qazanmaq və uğursuzluq yaşamaq haqqı vermək lazımdır. Məhz bu təcrübələr onu müstəqil, güclü və həyatda qərar verə bilən bir insana çevirir.
