BAKI,VOA Orxan Qədirzadə

Müasir Qərb ədəbiyyatının dini mətnlərlə münasibəti son dövrlərdə yenidən müzakirə mövzusuna çevrilib. Bəzi ədəbiyyatşünaslar və publisistlər hesab edirlər ki, sekulyar kimi təqdim olunan bir çox məşhur Qərb əsərləri əslində Bibliya motivləri və dini simvollar üzərində qurulub.

Bu yanaşmaya görə, XX əsr Qərb ədəbiyyatının bir sıra tanınmış nümunələri yalnız estetik və bədii yeniliklərlə deyil, həm də müqəddəs mətnlərdən götürülmüş süjet, obraz və simvollar vasitəsilə formalaşıb. Müəlliflər iddia edirlər ki, bu elementlər əsərlərin ideya yükünün ayrılmaz hissəsini təşkil edir.

Nümunə kimi Nobel mükafatçısı Con Steynbekin "Cənnətin Şərqi" ("East of Eden") romanı göstərilir. Əsərin adı və əsas motivlərinin Tövratın "Yaradılış" kitabındakı Qabil və Habil hekayəsinə istinad etdiyi bildirilir. Uilyam Folknerin "Abşalom, Abşalom!" romanının isə Bibliyanın "II Şamuel" kitabındakı hadisələrdən ilham aldığı qeyd olunur.

Ernest Heminqueyin "Günəş yenə doğur" ("The Sun Also Rises") romanının adının Bibliyanın "Vaiz" kitabındakı ifadədən götürüldüyü, Tomas Mannın "Yusif və qardaşları" silsiləsinin isə Tövratdakı Yusif hekayəsini müasir ədəbi formada yenidən işlədiyi vurğulanır.

Eyni zamanda, Alber Kamünün "Vəba" romanında epidemiya motivinin Bibliyada Misirə göndərilən bəlalarla əlaqələndirildiyi, Marqerit Yursenarın "Adrianın xatirələri" əsərində isə Roma imperiyası dövründə xristianlığın formalaşması prosesinə dolayı istinadların yer aldığı iddia edilir.

Mövzu ətrafında gedən müzakirələrdə Türkiyə də daxil olmaqla Şərq ədəbiyyatında müqəddəs mətnlərə münasibətin fərqli olduğu da qeyd edilir. Bu yanaşmanı müdafiə edən müəlliflər bildirirlər ki, Şərq ədəbiyyatında dini motivlər daha çox mənəvi axtarış, fəlsəfi düşüncə və mədəni yaddaşın ifadəsi kimi istifadə olunur.

Bu kontekstdə Necip Fazıl Kısakürəyin "Bir Adam Yaratmaq", Sezai Karakoçun poeziyası, Yaşar Kamalın bəzi romanları, Oğuz Atayın "Tutunamayanlar" əsəri və Hilmi Yavuzun yaradıcılığı nümunə kimi göstərilir. Onların əsərlərində Qurani-Kərim və İslam mədəniyyətinə aid motivlərin bədii-fəlsəfi məna daşıdığı bildirilir.

Bununla yanaşı, ədəbiyyatşünaslar vurğulayırlar ki, müqəddəs mətnlərə istinad dünya ədəbiyyatında geniş yayılmış bədii üsullardan biridir və müxtəlif alimlər bu tendensiyanı fərqli şəkildə şərh edirlər. Bir qrup tədqiqatçı bunu mədəni irsin və klassik mətnlərin təbii davamı hesab etdiyi halda, digər müəlliflər bu istinadların ideoloji və mədəni təsirlər yaratdığını irəli sürürlər.

Beləliklə, müasir Qərb ədəbiyyatının dini mətnlərlə əlaqəsi ətrafında aparılan müzakirələr davam edir və bu mövzu həm ədəbiyyatşünaslıq, həm də mədəniyyət araşdırmaları baxımından aktual elmi polemikalardan biri olaraq qalır.