XX əsrin sonlarından etibarən beynəlxalq münasibətlərin, iqtisadiyyatın və sosiologiyanın əsas müzakirə mövzusuna çevrilən qloballaşma, bəşəriyyətin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqələrinin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçidini ifadə edir. Qloballaşma dünyanın iqtisadi, siyasi, hüquqi, mədəni və dini baxımdan vahid sistem halında inteqrasiyası, sərhədlərin şəffaflaşması və zaman-məkan anlayışının sıxılması prosesidir.
Amerikalı tanınmış sosioloq Roland Robertsonun (1938-) geniş qəbul edilən tərifinə əsasən, qloballaşma həm dünyanın vahid bir məkan kimi dərk edilməsi, həm də beynəlxalq amillərin ayrı-ayrı cəmiyyətlərdə daxili sosial gerçəkliyə artan təsiridir. Başqa sözlə, dünyanın bir nöqtəsində baş verən maliyyə, texnoloji və ya ideoloji dalğalanma bir neçə saniyə ərzində bütün planetdə əks-səda doğurur.
Qloballaşmanın dörd əsas sütunu
Qloballaşma təkcə vahid bir hadisə deyil, bir neçə strateji istiqamətin kəsişməsidir:
İqtisadi inteqrasiya: Transmilli şirkətlərin yaranması, kapitalın, xidmətlərin və əmtəələrin sərbəst hərəkəti, beynəlxalq maliyyə institutlarının (BVF, Dünya Bankı, ÜTT) fəaliyyəti sayəsində milli iqtisadiyyatların bir-birindən mütləq asılılığı.
Siyasi və hüquqi yaxınlaşma: Beynəlxalq təşkilatların və konvensiyaların milli dövlətlərin qanunvericiliyinə təsiri, qlobal təhlükəsizlik və ekoloji məsələlərin regional çərçivədən çıxaraq ümumbəşəri gündəliyə çevrilməsi.
Texnoloji və informasiya inqilabı: İnternet, rəqəmsal kommunikasiya və süni intellekt texnologiyalarının inkişafı nəticəsində bilik və xəbərin fiziki maneələri aşaraq dərhal ötürülməsi.
Mədəni inteqrasiya və qlokallaşma: Qərb həyat tərzinin, populyar mədəniyyətin və istehlak vərdişlərinin yayılması. Robertson bu məqamda "qlokallaşma" (glocalization) anlayışını irəli sürərək qlobal ideyaların yerli şəraitə uyğunlaşaraq tətbiq olunduğunu vurğulayır.
Dialektik təbiət: Homogenlik, yoxsa heterogenlik?
Qloballaşma birmənalı xətti proses deyil, daxili ziddiyyətlərlə zəngin dialektik bir hərəkətdir. O, bir tərəfdən cəmiyyətləri "eyniləşdirir" (homogenlik) – geyim tərzi, qida zəncirləri, kino və musiqi zövqləri qlobal standartlara tabe edilir. Bu, bəzən "Makdonaldlaşma" kimi də adlandırılır.
Digər tərəfdən isə qloballaşma əks reaksiya doğurur (heterogenlik) – xalqlar öz tarixi köklərini, etnik kimliklərini və dillərini qorumaq üçün daha sərt mövqe tuturlar. Qlobal təzyiq yerli fərqliliklərin yenidən oyanmasına, regional və lokal maraqların aktivləşməsinə stimul verir.
Milli dövlət və kimlik böhranı: Şərq və Qərbin narahatlığı
Qlobal inteqrasiyanın sürətlənməsi həm Qərbdə, həm də Şərq və İslam coğrafiyasında ciddi ictimai və fəlsəfi etirazlara səbəb olmuşdur. Bu etirazlar bir neçə əsas mərkəzdə cəmləşir:
Suverenliyin aşınması: Transmilli strukturların güclənməsi yerli hökumətlərin iqtisadi və sosial qərarlar qəbul etmək müstəqilliyini zəiflədir.
Milli dəyərlərin deformasiyası: Ənənəvi ailə institutu, yerli folklor və adət-ənənələr qlobal istehlakçı mədəniyyətinin təsiri altında kölgədə qalır.
Qeyri-bərabərlik: Qlobal kapitalizmin gətirdiyi sərvət bərabərsizliyi inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasındakı uçurumu daha da dərinləşdirir.
Məhz buna görə Avropada sağçı və millətçi siyasi cərəyanlar, İslam dünyasında isə milli-mənəvi irsi müdafiə edən hərəkatlar qloballaşmaya qarşı ideoloji sipər rolunu oynamağa çalışırlar.
Din və qloballaşma: İkiüzlü təsir
Qloballaşma və din münasibətləri müasir sosiologiyanın ən maraqlı sahələrindən biridir. Din bu prosesdə passiv müşahidəçi deyil, aktiv tərəfdaş və eyni zamanda hədəfdir:
Dinin qloballaşdırıcı rolu: Tarixən universal dinlər (İslam və Xristianlıq) insanları vahid inanc ətrafında birləşdirərək ilk qloballaşma nümunələrini yaratmışdır. Bu gün də rəqəmsal imkanlar sayəsində dini biliklər, moizələr və həmrəylik coğrafi sərhəd tanımadan dərhal yayılır.
Sekulyarizasiya və dəyər böhranı: Digər tərəfdən, qlobal modernləşmə dünyəviləşmə meyllərini gücləndirir, materializmi təşviq edir və ənənəvi dinin cəmiyyət idarəçiliyindəki rolunu məhdudlaşdırır. Nəticədə din bəzi bölgələrdə sırf fərdi vicdan məsələsinə çevrilərək ictimai təsir dairəsini itirir.
Qloballaşma qarşısıalınmaz tarixi və texnoloji reallıq olsa da, millətlərin qarşısında duran əsas sınaq qlobal dünyaya inteqrasiya edərkən özünəməxsus milli, mədəni və mənəvi kimliyini itirməmək bacarığıdır.
