Fatimilər 909–1171-ci illər arasında Şimali Afrikada, Misirdə və Suriyada hökm sürmüş şiə dövləti idi. Dövlətin adı Həzrət Məhəmmədin qızı xanım Fatimənin adından gəlir. Sülalənin nümayəndələri özlərini Həzrət Əlinin və xanım Fatimənin soyundan hesab edirdilər. Lakin bu iddia tarix boyu alimlər arasında ciddi mübahisələrə səbəb olmuşdur.
İsmaililik hərəkatı və dövlətin qurulması
Fatimi dövləti İsmaililik hərəkatına əsaslanırdı. Bu hərəkat altıncı imam Cəfər əs-Sadiqin dövründə böyük oğlu İsmaili imam seçməsi ilə yarandı. İsmailin erkən ölümü səbəbindən bəzi tərəfdarları onun ölmədiyini və Mehdiliklə geri qayıdacağını düşünürdülər.
Fatimi xilafəti 909-cu ildə Ubeydullah əl-Mehdi tərəfindən İfrikiyyədə (indiki Tunis) quruldu. Bölgəyə göndərilən şiə təbliğatçıları (dailər) yerli bərbərlərlə ittifaq quraraq Ağləbi hakimiyyətini devirdilər.
Misirin zəbti və Qahirənin paytaxt olması
Dövlətin ilk illərində Misiri ələ keçirmək üçün edilən bir neçə cəhd uğursuz oldu. Lakin Muiz Lidinillahın dövründə, 969-cu ildə Misir zəbt edildi. Qahirə şəhəri əsası qoyularaq yeni paytaxta çevrildi. Bu hadisə siyasi, dini və ictimai inqilab sayılır. Bu mərhələdə Fatimilərlə Abbasilər arasında nüfuz mübarizəsi daha da kəskinləşdi.
Fatimilər İslam dünyasına təsirlərini artırmaq üçün Hicazı (Məkkə və Mədinə) nəzarətdə saxlamağa çalışırdılar. Onlar Şam (Dəməşq), Hələb, Yəmən, Siciliya və Hindistanın bəzi bölgələrinə qədər təsir göstərsələr də, İslam dünyasına tam hökm edə bilmədilər.
Dövlət strukturu, vəzirlik və ordu
Fatimilərdə imam həm də xəlifə idi və Allahın yer üzərindəki nümayəndəsi sayılırdı. İmamlıq atadan oğula varisliklə keçirdi. Mərkəzi idarə imamın əlində idi və üç sahəyə bölünürdü: idarə, hüquq və dəvət (təbliğat).
Zamanla dövlətdə vəzirlik institutu gücləndi. Əvvəlcə imamın köməkçisi olan vəzirlər Bədr əl-Cəmali və ardıcılları dövründə faktiki hakimiyyəti ələ keçirdilər. Vəzir həm hərbi komandan, həm də ali dini-inzibati rəhbər funksiyalarını icra edirdi.
Hərbi təşkilat fərqli etnik qruplardan təşkil olunmuşdu. Orduda bərbərlər, türklər, ərəblər və digər qruplar yer alırdı. Hüquq sahəsində isə ilk qazi ailəsi olan Numanilər uzun müddət rəsmi vəzifədə qalaraq məhkəmə işlərinə baxmış və imamın fətvalarını icra etmişdilər.
Elm, mədəniyyət və sosial həyat
Fatimilər dövründə elm və mədəniyyət sürətlə inkişaf etdi. Məşhur Əl-Əzhər məscidi və universiteti bu dövrdə quruldu. Orada hüquq, fəlsəfə, astronomiya və ədəbiyyat tədris olunurdu. Xüsusilə Həkim Biamrillahın dövründə "Darülilm" (Elm evi) adlı böyük kitabxana və tədris mərkəzi açıldı. Saray kitabxanaları isə dövrün tarixçiləri tərəfindən "dünya möcüzəsi" adlandırılırdı.
Misirdə çoxsaylı etnik və dini qruplar - bərbərlər, türklər, ərəblər, qıptilər, müsəlmanlar, xristianlar və yəhudilər bir arada yaşayırdılar. Bu, ölkənin geniş sosial və dini müxtəlifliyini təmin edirdi.
Beynəlxalq ticarət, vergilər və süqut
Fatimilər dövründə ticarət çiçəkləndi. Fustat və İsgəndəriyyə şəhərləri beynəlxalq ticarətin əsas mərkəzləri oldu. Qırmızı dəniz və Aralıq dənizi vasitəsilə mühüm əlaqələr quruldu. Dövlət gəlirlərini əsasən torpaq vergiləri (xəraç), müəssisə gəlirləri və qeyri-müsəlmanlardan alınan cizyə təşkil edirdi.
Fatimilərin son dövrlərində daxili çəkişmələr, iqtisadi böhranlar və vəzirlərin həddindən artıq güclənməsi dövləti zəiflətdi. Sonda 1171-ci ildə Səlahəddin Əyyubi tərəfindən Fatimi dövləti süquta uğradıldı və yerində Sünni Əyyubilər dövləti quruldu.
