BAKI,AzerVoice

İran mifologiyası Zərdüştilik, qədim fars inancları və Avesta dini mətnlərindən qaynaqlanan zəngin bir mifoloji sistemdir. Bu mifologiya xeyir və şər qüvvələrinin daimi mübarizəsi, müqəddəs qəhrəmanlar, ilahi varlıqlar və kosmik dualizm üzərində qurulmuşdur.

İran Mifologiyasının Mənşəyi və Tarixi

İran mifologiyasının kökləri Qədim İranın Ari qəbilələrinə və onların hind-avropa mifoloji ənənələrinə dayanır. Ən mühüm mənbələr bunlardır:

Avesta – Zərdüştiliyin müqəddəs kitabı. İçərisində mifoloji varlıqlar, tanrılar və dini qaydalar əks olunub.
Şahnamə – Firdovsinin 11-ci əsrdə yazdığı epik poema. İran mif və əfsanələrinin ən geniş toplusudur.
Bundahişn – Kosmologiya və yaradılış haqqında zərdüştilik mənbəyi.

İran Mifologiyasının Əsas Tanrıları və İlahi Varlıqları

Ahura Mazda (Xeyirin Tanrısı)
İran mifologiyasının ali tanrısıdır. O, yaradıcı, müdrik və xeyirxah tanrı olaraq qəbul edilir.
Zərdüştilikdə kainatı xeyir və nizam əsasında yaratmışdır.
Ona inananlar saflıq, ədalət və düzlük yolunu tutmalıdırlar.
Ahriman (Şərin Tanrısı)
Ahura Mazdanın əksi və şər qüvvələrin rəbbi sayılır.
İran dualizminin əsas fiqurlarından biridir – xeyir və şər mübarizəsində balans yaradır.O, qarışıqlıq, yalan və məhv olma gətirən varlıqdır.

Mithra (İşıq və Razılaşma Tanrısı)

Günəş, ədalət və sadiqliyin tanrısıdır.Mithraizm adı verilən inanc sistemi Roma imperiyasına qədər yayılmışdı.İnsanların və tanrıların müqavilələrə və anlaşmalara sadiq qalmasını təmin edir.

Anahita (Suların və Bərəkətin Tanrıçası)

Sular, doğuş və məhsuldarlıqla əlaqələndirilən müqəddəs ilahi varlıqdır.Qədim dövrlərdə iranlılar ona dua edərək məhsuldarlıq və bərəkət istəyirdilər.

Vayu (Külək və Döyüş Tanrısı)
Hava, külək və fırtına tanrısıdır.Döyüşçülərə güc və qoruma bəxş edir.

Haoma (İlahi Bitki və Ölümsüzlük Simvolu)

Mifoloji və dini ayinlərdə istifadə olunan müqəddəs içkinin simvoludur.Ölümsüzlük və sağlamlıq gətirdiyinə inanılırdı.

İran Mifologiyasının Əsas Qəhrəmanları və Əfsanələri

Keyumers – İnsanlığın İlk Atası

İran mifologiyasına görə ilk insan və ilk hökmdar sayılır.Ahura Mazda tərəfindən yaradılmış, Ahrimanın hücumlarına qarşı müqavimət göstərmişdir.

Cəmşid – Qızıl Dövrün Padşahı

İranın ən parlaq və firavan dövrünü idarə etmiş bir şahdır. İlk dəfə metallardan silah düzəltmiş, ilk şəhərləri tikmiş və insanlara peşələr öyrətmişdir.Sonradan təkəbbürə qapıldığı üçün tanrılar tərəfindən tərk edilir.

Zal və Simurq – Qədim Mifin Qəhrəmanı

Zal adlı uşaq doğulanda ağ saçlı olduğu üçün atası onu tərk edir.Simurq adlı müqəddəs quş onu böyüdür və ona hikmət öyrədir.

Rüstəm və Suhrab – İki Nəsil Arasındakı Faciə

Rüstəm İranın ən güclü döyüşçülərindən biridir.Oğlu Suhrabı bilmədən döyüşdə öldürür və sonra onun oğlu olduğunu öyrənir.

Əfrasiyab – İranın Ən Böyük Düşməni

Türk hökmdarı və İranın əzəli rəqibi.İran padşahları ilə saysız döyüşlər aparmış, lakin sonda məğlub olmuşdur.

Arəş – İranın Sərhədlərini Mühafizə Edən Oxçu

O, İranla Turan arasındakı müharibəni bitirmək üçün bir ox atır.Bu ox İranın sərhədlərini müəyyən edən müqəddəs bir hadisə hesab olunur.

İran Mifologiyasının Simvolları və Simvolik Varlıqları

Simurq (İlahi Quş)

Müdriklik, müalicə və qoruma simvolu.Çox vaxt peyğəmbərlərə və qəhrəmanlara rəhbərlik edən müqəddəs bir varlıq kimi təsvir edilir.

Divlər (Şər Ruhlar)

Ahrimana xidmət edən iblislər.Onlar qaranlıq qüvvələri təmsil edir və insanları aldatmağa çalışırlar.

Haoma Bitkisi

İnsanlara ölümsüzlük və güc verən müqəddəs içki.Zərdüştilikdə dini ayinlərdə istifadə edilirdi.

Fəravahar (İran Mədəniyyətinin Ən Böyük Simvolu)

İran mifologiyasının və Zərdüştiliyin ən tanınmış rəmzidir.İnsanın ruhunun ali səviyyəyə yüksəlməsini təmsil edir.

İran Mifologiyasının Digər Qədim İnanclarla Əlaqəsi

İran mifologiyası hind mifologiyası, Mesopotamiya inancları və Avropa mifoloji sistemləri ilə oxşarlıqlara malikdir.
Hind-İran mifologiyası – İran mifologiyası və Vedik inancları oxşar tanrı adlarına və kosmik dualizmə malikdir.
Mesopotamiya təsiri – İranın qədim mifləri, xüsusilə Cəmşid və Gılqamış dastanları arasında bənzərliklər var.

Zərdüştilik və Avropa dini təsirləri – İran mifləri sonradan xristianlıq, islam və Avropa folkloruna da təsir etmişdir.

İran mifologiyası zəngin, dərin və qədim ənənələrə malik bir sistemdir. O, xeyir və şər, qəhrəmanlıq və müdriklik, kosmik mübarizə və ilahi nizam kimi universal mövzuları özündə birləşdirir. Bu miflər İran mədəniyyətinin formalaşmasında əsas rol oynamış və dünya mifologiyası ilə sıx əlaqəli olmuşdur.

İran Mifologiyasında Dərənc Nədir?

Cənubi İran xalq inanclarına görə, insanlarla qədim və düşmən münasibəti olan fövqəltəbii bir varlıq mövcuddur – bu cinə “Dərənc” və ya bəzi bölgələrdə “Dəruç” adı verilir. Xalq arasında bu varlıq qaranlıq və qorxulu simvol kimi tanınır. İnanclara görə, Dərənc səhralarda və çətin keçilən, ucqar bölgələrdə yaşayır. Onun əsas qidası heyvan ətindən ibarət olsa da, xüsusilə uşaqlar və yaxşılıq edən, pak niyyətli insanlar onun əsas hədəfi hesab olunur.

Dərənc iki əsas şəkildə təsvir olunur. Birinci formada o, uzun, qarışıq saçlara sahib, eybəcər və qorxunc görünüşlü, alçaq boylu və kələkbaz bir qoca qadın kimi təqdim edilir. Bu obraz daha çox cadugər və iblisvari xüsusiyyətlər daşıyır. İkinci təsvir isə qalın və dağınıq saqqallı, kobud görünüşlü, enli burunlu və qalın qaşlı, vəhşi bir kişi simasında olan bir varlıqdır. Hər iki halda bu varlığın insana qorxu və təhlükə gətirdiyinə inanılır.

Xalq inanclarına görə, Dərənclər çox bacarıqlı və qorxulu məxluqlardır. Onlar özlərini istədikləri hər hansı bir canlıya və ya əşyaya çevirmək gücünə malikdirlər – bu xüsusiyyətləri ilə insanları aldatmaq, qorxutmaq və çaşdırmaq üçün müxtəlif yollar seçirlər. Onlar ətrafda qorxu yaymaq, insanlara zülm etmək və onların rifahına mane olmaqla tanınırlar.

Bəzi bölgələrdə isə Dərənclər dağlarda yaşayan insanabənzər vəhşi heyvanlar kimi qəbul olunur. Onlar daima insanlardan uzaqda yaşasalar da, zaman-zaman cəmiyyətə müdaxilə edirlər. Ən qorxunc inanclardan biri də budur ki, bu varlıqlar kiçik qız uşaqlarını oğurlayır, onları gizli yerlərdə saxlayaraq böyüdürlər.

Bu mifoloji obraz Cənubi İranın folklorunda təkcə qorxu və təhlükənin simvolu deyil, həm də əxlaqi və mədəni mesajlar daşıyan simvolik bir varlıqdır. Dərənc obrazı vasitəsilə uşaqlara tənha yerlərdən uzaq durmaq, naməlum insanlara güvənməmək və ailənin nəzarətindən kənara çıxmamaq kimi mesajlar ötürülür.