BAKI, AzerVoice, Orxan Qədirzadə

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Qərb dünyasını sarsıdan casusluq qalmaqallarından biri Böyük Britaniyada üzə çıxıb.

Almaniyada anadan olmuş, sonradan Böyük Britaniya vətəndaşlığı almış tanınmış fizik Klaus Fuks atom bombası ilə bağlı məxfi məlumatları Sovet İttifaqına ötürdüyünə görə 1950-ci il fevralın 3-də Böyük Britaniyada həbs edilib. Fuksun saxlanılması beynəlxalq casus şəbəkəsinin ifşasına səbəb olub və nəticədə ABŞ-da Culiyus və Etel Rozenberqin həbsi və edamı ilə nəticələnən proseslər zənciri başlayıb.

Məlumata görə, Klaus Fuks 1933-cü ildə nasist rejiminin təqiblərindən yayınmaq üçün ailəsi ilə birlikdə Almaniyanı tərk edərək Böyük Britaniyaya köçüb və burada fizika üzrə doktorluq dərəcəsi alıb. Müharibə illərində Fuksun və atasının sol baxışlara malik olması Britaniya təhlükəsizlik orqanlarına məlum olsa da, onun elmi bilikləri səbəbilə Böyük Britaniyanın atom bombası proqramı olan “Tube Alloys” layihəsinə cəlb edilib.

İstintaq materiallarında bildirilir ki, layihənin gedişində Sovet kəşfiyyatı Fuksla əlaqə yaradıb və o, Böyük Britaniyanın atom sahəsində əldə etdiyi irəliləyişlər barədə məlumatları Moskvaya ötürməyə başlayıb. 1943-cü ilin sonlarında Fuks ABŞ-a göndərilərək Manhetten layihəsində iştirak edib və bu dövrdə də Sovet agentləri ilə gizli əlaqələrini davam etdirib. Müharibədən sonra Böyük Britaniyaya qayıdan alim ölkənin atom proqramında yenidən fəaliyyət göstərib.

Fuksun ifşası 1949-cu ildə atasının kommunist Şərqi Almaniyaya köçməsindən sonra aparılan təhlükəsizlik yoxlaması zamanı baş verib. Paralel olaraq ABŞ Federal Təhqiqat Bürosu tərəfindən deşifrə edilmiş sovet teleqramlarında Fuksun casus kimi göstərilməsi barədə məlumat Böyük Britaniyaya ötürülüb. Bunun ardınca Skotland-Yard əməkdaşları Fuksu rəsmi sirrlərin pozulmasında ittiham edərək həbs ediblər.

Məhkəmə prosesində Klaus Fuks casusluq fəaliyyətini etiraf edib və 14 il azadlıqdan məhrum edilib. Daha sonra cəzası azaldılan Fuks 1959-cu ildə azadlığa buraxılıb və ömrünün qalan hissəsini Şərqi Almaniyada atası ilə birlikdə yaşayıb.

Fuksun həbsi daha geniş casus şəbəkəsinin üzə çıxmasına yol açıb. Onun vasitəçi kimi göstərdiyi Harri Qold ABŞ-da saxlanılıb və istintaq zamanı Manhetten layihəsində çalışan Devid Qrinqlassın adını açıqlayıb. Qrinqlass isə bacısı Etel və yeznəsi Culiyus Rozenberqi ittiham edib. Nəticədə Rozenberq cütlüyü 1950-ci ilin iyulunda Nyu-Yorkda həbs olunub, casusluq məqsədilə əlbir olmaqda təqsirli bilinərək 1953-cü ilin iyununda edam edilib.