BAKI,VOA
1985-ci il mayın 16-da “Nature” elmi jurnalında Britaniya Antarktika Tədqiqat Xidmətinin üç alimi Cənub qütbü üzərində ozon səviyyəsinin qeyri-adi dərəcədə aşağı olduğunu aşkar etdiklərini elan etdilər. Bu kəşf sonradan “Ozon dəliyi” adı ilə tanındı və bəşəriyyətin Yer atmosferinə zərər vurmaq qabiliyyətinin ən açıq nümunələrindən birinə, eyni zamanda iqlim fəallığı tarixinin ən böyük uğur hekayələrindən birinə çevrildi.
Ozon təbəqəsi Yer stratosferində yerləşən və yüksək miqdarda trioksigen qazı ehtiva edən sahədir. Bu təbəqə Günəşdən gələn ən zərərli ultrabənövşəyi şüaların böyük hissəsinin Yer səthinə çatmasının qarşısını alır.
1970-ci illərdən etibarən alimlər kondisionerlər və aerozol spreylər kimi gündəlik məhsullarda istifadə olunan xlorftorokarbon maddələrinin tənzimlənməsini tələb edirdilər. Çünki bu maddələrin ozon təbəqəsinə ciddi zərər verdiyi müəyyən edilmişdi. ABŞ Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyi 1978-ci ildə xlorftorokarbonların istehsalını qadağan etmişdi.
Lakin Co Farman, Brayan Qardiner və Conatan Şanklin tərəfindən hazırlanan “Nature” məqaləsi Antarktida üzərində yerləşən ərazidə hər il təkrarlanan ozon azalmasını konkret şəkildə ortaya qoydu.
Beynəlxalq ictimaiyyət bu dəfə gözlənilməz dərəcədə sürətlə reaksiya verdi. Bunun əsas səbəblərindən biri atmosferdə “dəlik” yaranması ideyasının həm diqqətçəkici, həm də insanlar üçün asan başa düşülən olması idi.
“Nature” məqaləsinin və onu təsdiqləyən digər araşdırmaların yayımlanmasından cəmi iki il sonra 46 ölkə Monreal Protokolunu imzaladı. Bu sənəd ozon təbəqəsinin məhvinə səbəb olan maddələrin mərhələli şəkildə istifadədən çıxarılmasını nəzərdə tuturdu.
Sonradan Birləşmiş Millətlər Təşkilatının bütün 197 üzvü bu müqaviləni ratifikasiya etdi. Nəticədə alimlər hesab edirlər ki, XXI əsrin sonuna qədər ozon təbəqəsi 1980-ci ildən əvvəlki vəziyyətinə qayıda bilər.
Müqavilənin qısa müddətdə və demək olar ki, yekdilliklə qəbul edilməsi səbəbindən BMT-nin keçmiş baş katibi Kofi Annan Monreal Protokolunu “bəlkə də bu günə qədər əldə edilmiş ən uğurlu beynəlxalq razılaşma” adlandırmışdı.
