Maraqlı faktlar

Osmanlıda senzura mexanizmi: II Əbdülhəmid dövrünün mətbuat qaydaları

1299-cu ildə oğuzların qayı boyuna mənsub Osman bəy tərəfindən əsası qoyulan Osmanlı dövləti yeddi əsrdən artıq müddətdə geniş coğrafiyaya yayılan imperiya kimi tarixə düşüb. 1453-cü ildə Fatih Sultan Mehmedin Konstantinopolu fəth etməsi Bizans imperiyasına son qoyaraq Osmanlı tarixində dönüş nöqtəsi yaradıb. XVII əsrə gəldikdə isə imperiya artıq üç qitəni əhatə edirdi.

Osmanlıda senzura mexanizmi: II Əbdülhəmid dövrünün mətbuat qaydaları

BAKI, AzerVoice

1299-cu ildə oğuzların qayı boyuna mənsub Osman bəy tərəfindən əsası qoyulan Osmanlı dövləti yeddi əsrdən artıq müddətdə geniş coğrafiyaya yayılan imperiya kimi tarixə düşüb. 1453-cü ildə Fatih Sultan Mehmedin Konstantinopolu fəth etməsi Bizans imperiyasına son qoyaraq Osmanlı tarixində dönüş nöqtəsi yaradıb. XVII əsrə gəldikdə isə imperiya artıq üç qitəni əhatə edirdi. XIX əsrin sonlarına doğru Osmanlı dövləti həm daxili, həm də xarici təzyiqlərlə üz-üzə qalmışdı. Məhz bu mürəkkəb mərhələdə hakimiyyətdə olan 34-cü sultan II Əbdülhəmidin dövründə mətbuat üzərində ciddi nəzarət və genişmiqyaslı senzura mexanizmləri formalaşdırıldı.

Həmin dövrdə qəzetlərdə yalnız sultanın səhhəti, ölkədə ticarət və sənayenin inkişafı ilə bağlı müsbət məzmunlu məlumatların verilməsi məqsədəuyğun hesab edilirdi. Dövlətin rəsmi mövqeyindən kənara çıxan informasiyalar riskli sayılırdı.

Maarif Nazirliyinin təsdiqi olmadan heç bir yazının, məqalənin və ya xəbərin dərcinə icazə verilmirdi. Bu, mətbuat üzərində mərkəzləşdirilmiş nəzarətin əsas alətlərindən biri idi.

Hətta elmi və ədəbi məqalələrdə belə “Mabadı var” (ardı var) və ya “Məbadı sabah” (ardı sabah) kimi ifadələrdən istifadə qadağan edilmişdi. Səbəb oxucuda narahatlıq və gözlənti yaratmaq ehtimalı idi.

Vilayətlərdə qubernator və ya mütəsərriflərin oğurluq, mənimsəmə, qətl kimi ağır cinayətlər törətməsi barədə xəbərlərin yayımlanması da qadağan olunurdu. Rəsmi mövqeyə görə, bu cür iddiaların sübut olunmasının mümkün olmadığı əsas gətirilirdi.

Məqalələrdə nöqtələrlə boşluqların qoyulması, yarımçıq cümlələr və eyhamlı ifadələr “əsassız fərziyyələrə yol açacağı” səbəbilə yolverilməz sayılırdı.

Vilayət əhalisinin hökumət əleyhinə şikayət və ərizələrinin mətbuatda dərc edilməsi də qadağalar siyahısına daxil idi. Bu cür mətnlərin ictimai narazılığı artıracağı düşünülürdü.

Osmanlı vətəndaşlarının xarici hökmdarlara qarşı sui-qəsd cəhdləri və ya xarici ölkələrdə dövlət əleyhinə keçirilən nümayişlər barədə məlumatların yayılması da uyğun hesab edilmirdi və mətbuata buraxılmırdı.

Bundan əlavə, Osmanlı dövlətinin idarəçilik sistemi, siyasi mexanizmləri və hakimiyyət strukturu barədə mətbu müzakirələrə icazə verilmirdi. Hakim dairələr bunun cəmiyyətdə “yersiz tənqid və düşüncələr” doğura biləcəyini əsas gətirirdi.

Beləliklə, II Əbdülhəmid dövründə mətbuat əsasən nəzarət altında saxlanılan, tənqidi funksiyası ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmış bir vasitə kimi fəaliyyət göstərirdi.

II Əbdülhəmid dövründə Osmanlı mətbuatında tətbiq olunan qadağalar