BAKI,VOA

Gündəlik ünsiyyətdə qarşımızdakı insan qəfildən susduqda, suallara cavab verməkdə çətinlik çəkdikdə və ya qorxudan nitqi quruduqda tez-tez işlədilən bəzi ifadələr var. İngilis dilli mədəniyyətdə bunun ən məşhur qarşılığı "Dilini pişik yeyib?" (Cat got your tongue?) sualıdır. İlk baxışda bu ifadə uşaqlara yönəlmiş bəsit, zarafatcıl və zərərsiz bir deyim kimi görünsə də, onun tarixi keçmişini və mədəniyyət yollarını araşdırdıqda qarşımıza bəşər tarixinin ən qəddar cəza üsulları, qaranlıq cadugərlik inancları və qanlı dənizçilik rəvayətləri çıxır. Dilçilərin və tarixçilərin uzun illərdir üzərində mübahisə etdiyi bu qədim deyimin kökləri qədim Misirdən tutmuş, İngiltərə kral donanmasının amansız daxili qaydalarına qədər uzanan böyük bir arealı əhatə edir. Bu genişhəcmli araşdırma materialında, bu gün dillər əzbəri olan məşhur ifadənin yaranmasına təkan verən bütün tarixi iddiaları, qədim cəza mexanizmlərini və dilçilik fərziyyələrini heç bir ixtisara yol vermədən sətir-sətir təhlil edirik:

Gəmidə hər hansı bir dənizçi bu amansız qamçı ilə cəzalandırıldıqda, aldığı dəhşətli fiziki zərbələr və dözülməz ağrılar səbəbindən günlərlə danışa bilmir, nitq qabiliyyətini müvəqqəti itirir və şok vəziyyətinə düşürdü. Digər dənizçilər və gəmi heyəti isə susqun qalan, qorxudan və ağrıdan dili tutulan həmin yoldaşlarına baxaraq "Pişik sənin dilini qoparıb?" və ya "Pişik dilini ələ keçirib?" sualını verirdilər. Buradakı "pişik" kəlməsi birbaşa heyvanı deyil, insanın canını alan o qanlı qamçını simvolizə edirdi. Zaman keçdikcə bu hərbi dənizçilik termininin quruda da mülki əhali arasında eyni məna ilə yayılmağa başladığı təxmin edilir.

Bu inanc sisteminə görə, Misir fironlarının idarəçiliyində dövlətə xəyanət edən, böyük yalanlar danışan, andını pozan və ya müqəddəs məbədlərə qarşı hörmətsizlik edən yalançı və cinayətkarların dilləri cəza olaraq canlı şəkildə kəsilirdi. Kəsilmiş bu insan dilləri isə müqəddəs pişiklərin qidalanması üçün onlara atılırdı. Xalq arasında andını pozan və ya yalan danışmaqdan qorxub qəfildən susan bir insan gördükdə tanrıların qəzəbini xatırlatmaq üçün "Diqqətli ol, yoxsa dilini pişiklər yeyər" ifadəsi işlədilirdi. Bu qədim dini ritualların və qorxu mifinin əsrlər boyu ticarət əlaqələri və Aralıq dənizi gəmiçiliyi vasitəsilə Avropaya köçdüyü və ingilis dilində özünə yer tapdığı iddia olunur.

İnsanlar inanırdılar ki, əgər bir şəxs gecə vaxtı gizli bir cadu mərasiminə şahid olarsa və ya cadugərlərin gizli söhbətlərini eşidərsə, həmin cadugərlər qurbanın bu sirri başqalarına danışmasının qarşısını almaq üçün qara pişiklərin sehirli gücündən istifadə edirlər. İnanca görə, qara pişik sehirli bir şəkildə həmin insanın dilini "oğurlayır", onun nitqini tamamilə bağlayır və şahidin danışmasına mane olurdu. Küçədə qəfildən qorxmuş və dili tutulmuş vəziyyətdə tapılan şəxslərə baxıb ətrafdakılar onun cadu qurbanı olduğunu anlamaq üçün "Deyəsən, pişik sənin dilini oğurlayıb" deyirdilər.

İfadənin yazılı mətbuatda qeydə alınan ən qədim rəsmi nümunələrindən biri 1881-ci ilə aid olan bir ingilis daxili jurnal materialıdır. Müasir dil təhqiqatçıları qeyd edirlər ki, əgər bu ifadə həqiqətən qədim Misir və ya XVII əsr dənizçi qamçısı ilə birbaşa bağlı olsaydı, ondan əvvəlki yüzilliklərin ədəbi əsərlərində (məsələn, Şekspir dramlarında və ya digər tarixi sənədlərdə) bu barədə ən azı bir yazılı iz qalardı. Bu səbəbdən bəzi dilçilər ifadənin əslində XIX əsrdə uşaqları qorxutmaq, onları yalan danışmaqdan çəkindirmək üçün böyüklər tərəfindən uydurulmuş bəsit bir xalq deyimi olduğunu və zamanla qədim qanlı əfsanələrlə bəzədilərək şirinləşdirildiyini müdafiə edirlər.