BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
İkinci Dünya müharibəsinin sonunda ABŞ tərəfindən Yaponiyanın Hiroşima və Naqasaki şəhərlərinə atom bombalarının atılması tarixdə ən çox müzakirə olunan qərarlardan biri olaraq qalır. Hadisənin üzərindən 80 ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, tarixçilər bu addımın zəruriliyi və motivləri barədə vahid mövqeyə malik deyillər.
1945-ci il avqustun 6-da Hiroşimaya, avqustun 9-da isə Naqasakiyə atom bombası atılıb. ABŞ rəhbərliyi həmin dövrdə bu qərarın məqsədinin Yaponiyanın tezliklə təslim olmasına nail olmaq və müharibəni qısa müddətdə başa çatdırmaq olduğunu bildirib.
Lakin bir sıra tarixçilər hesab edirlər ki, Almaniyanın artıq təslim olmasından sonra Yaponiyanın hərbi vəziyyəti də kritik idi və atom bombalarının istifadəsinin hərbi zərurəti barədə suallar mövcuddur. Bu yanaşmaya görə, bombaların istifadəsi həm də yeni nüvə silahının gücünün nümayiş etdirilməsi və geosiyasi mesaj xarakteri daşıya bilərdi.
Atom bombalarının hazırlanması "Manhattan Layihəsi" çərçivəsində həyata keçirilib. Layihə çərçivəsində ilk uğurlu nüvə sınağı – "Trinity" – 1945-ci il iyulun 16-da ABŞ-ın Nyu-Meksiko ştatında keçirilib. Sınaq zamanı alimlər partlayışın dağıdıcı gücünü və istilik təsirini əvvəlcədən müşahidə etmişdilər.
Layihənin elmi rəhbərlərindən biri olan fizik C. Robert Oppenheimer sonradan partlayışı xatırlayarkən hind müqəddəs mətnlərindən – Bhagavad Gitadan məşhur "İndi mən Ölüm oldum, aləmlərin məhvedicisi" ifadəsini sitat gətirib. Bu sözlər onun hadisədən sonrakı şəxsi təəssüratlarını ifadə etsə də, tarixçilər Oppenheimerin sonrakı illərdə nüvə silahlarının beynəlxalq nəzarət altına alınmasını dəstəklədiyini və silahlanma yarışına tənqidi yanaşdığını qeyd edirlər.
Müasir tarixşünaslıqda atom bombalarının istifadəsi ilə bağlı iki əsas yanaşma mövcuddur. Bir tərəf hesab edir ki, bu addım Yaponiyanın təslim olmasını sürətləndirərək daha böyük itkilərin qarşısını alıb. Digər tərəf isə bunun mülki əhali arasında kütləvi insan tələfatına səbəb olduğunu və alternativ yolların mümkün ola biləcəyini müdafiə edir.
Hiroşima və Naqasaki hadisələri bu gün də elm, hərbi texnologiya və etik məsuliyyət mövzularında beynəlxalq müzakirələrin əsas nümunələrindən biri hesab olunur.
