BAKI, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

İran əsilli amerikalı tədqiqatçı Vəli Nəsr yeni çıxan “İranın Böyük Strategiyası” adlı kitabında İrana həm daxildən, həm də Qərbdən baxış bucağını birləşdirərək dərin bir təhlil təqdim edir. O, həm Vaşinqtonda siyasi qərar qəbuletmə mərkəzlərinə yaxınlığı, həm də atası Ruhullah Xomeyniyə yaxın olan din xadimi olması baxımından unikaldır.
İranda baş verən hadisələrin Qərb tədqiqat mərkəzləri və qərar qəbul edən orqanlar tərəfindən fərqli şərh edilməsi Vəli Nəsrin müraciət olunan əsas mənbəyə çevrilməsinə səbəb olub. O, şiə mühitində böyüyüb, İrana bağlıdır, lakin təhlil və arqumentlərində amerikalıdır. Məhz buna görə də yeni kitabı – “İranın Böyük Strategiyası” – çapdan çıxmasından cəmi bir neçə həftə keçməsinə baxmayaraq, böyük maraq doğurub. Səbəb isə yalnız hadisələri izah etməsi deyil, İran siyasətinin arxasındakı motivasiyaları əsaslı şəkildə təqdim etməsidir.

Daxili təhlükəsizlik və regional nüfuz

Vəli Nəsrin fikrincə, İranın strateji baxışlarını anlamaq üçün onun milli təhlükəsizlik sisteminin tarixinə nəzər salmaq vacibdir. Kitab konkret cavablar təqdim etməsə də, hadisələrin necə inkişaf edə biləcəyini anlamağa kömək edir.

1960-cı ildə Tehranda anadan olan Vəli Nəsr 16 yaşında Böyük Britaniyaya, sonra isə İslam inqilabından sonra ABŞ-a köçüb. O, siyasi elmlər üzrə doktorluq dərəcəsini Massaçusets Texnologiya İnstitutunda alıb və ABŞ Xarici Siyasət Şurasının üzvüdür. Əfqanıstandakı ABŞ xüsusi nümayəndəsinin baş məsləhətçisi olub. Əvvəlki əsəri “Şiəliyin Dirçəlişi” “New York Times” tərəfindən ən çox satılan kitablar siyahısına düşmüşdü.

Yeni kitabda İran sadə bir teokratik dövlət kimi deyil, iki əsas təhlükə – xarici təcavüz və daxili dağılma – ilə üzləşən mürəkkəb strateji güc kimi təqdim olunur.

Qərbin İrana dair yanlış təsəvvürləri

Kitabın əvvəlində müəllif qeyd edir ki, Qərbin İranı anlamaq cəhdləri köhnəlib və hələ də 1979-cu il inqilabının təsiri ilə formalaşan din xadimləri kontekstindən çıxmır. Halbuki, Yaxın Şərqdə baş verən geosiyasi dəyişikliklər fonunda İranı anlamaq daha vacib hala gəlib.

Xüsusilə 2023-cü ilin 7 oktyabrından sonra Qəzzada baş verən hadisələr bölgədə yeni balansların formalaşmasına səbəb olub. İran bu yeni quruluşda əsas fiqur kimi qalmağı hədəfləyir.

Nəsrin fikrincə, İranın xarici siyasəti ideoloji deyil, dərin strateji köklərə malikdir. O, keçmişdə İran rəsmilərinin dediyi kimi, bu siyasətin “praktik və hesablanmış” olduğunu vurğulayır. İranın əsas məqsədi “Böyük Müqavimət Strategiyası” çərçivəsində ABŞ-ın təsirini zəiflətmək və onun resurslarını tükətməkdir.

Qum – yeni “Ümmətin Mərkəzi”?

Vəli Nəsr qeyd edir ki, İran inqilabını ixrac etməkdənsə, şiə dünyası üçün ABŞ hegemoniyasına qarşı alternativ mərkəz formalaşdırmağa çalışıb. Bu kontekstdə “Qum – Ümmətin Anası” strategiyası Ali Laricaninin təşəbbüsü ilə formalaşmış və təhlükəsizlik orqanlarında dərs kimi tədris olunur.

İran-İraq müharibəsi (1980–1988) isə İranın müasir tarixində həlledici mərhələ olub. Bu müharibə nəticəsində ölkənin büdcəsinin 2/3-i hərbi məqsədlərə xərclənib. Müharibədə iştirak edən qurumlar sonradan dövlət aparatının əsas dayağına çevrilib.

Nüvə proqramı və “müqavimət üçün vasitə”

Nəsrin araşdırmalarına əsasən, İran nüvə silahını məqsəd yox, vasitə olaraq görür. Bu, həm texnoloji cəhətdən çəkindirmə, həm də regional güc mövqeyini saxlamaq üçün vasitədir. 2015-ci ildə imzalanmış nüvə sazişi – JCPOA – bu strategiyanın bir hissəsi idi. O, İranın bəzi proqramlarını məhdudlaşdırsa da, əsas məqsədlərdən imtina etməmişdi.

“Qadın, həyat, azadlıq” hərəkatı və sistemin möhkəmliyi

2022-ci ildə Məhsa Əmininin ölümü ilə başlayan “Qadın, həyat, azadlıq” hərəkatı Qərbdə İran rejiminin zəiflədiyi kimi qiymətləndirilsə də, Nəsr bunun əksini düşünür. Onun fikrincə, bu hadisələr Ayətullah Xameneini əmin edib ki, İran düzgün yoldadır və mövqeyini gücləndirməyə davam etməlidir.

İranın strateji elastikliyi – diplomatik açılım, regional yaxınlaşma və ehtiyatlı davranış – bu rejimin yaşamaq bacarığını nümayiş etdirir. Məsələn, 2023-cü ildə Səudiyyə Ərəbistanı ilə barışıq bu strategiyanın bir hissəsi kimi izah olunur – yəni “nəfəs almaq üçün zaman qazanmaq”, lakin müqavimətdən imtina etmədən.

Rusiya, Çin və regional güc arzusu

İranın Moskva və Pekinlə münasibətləri də ideoloji deyil, praqmatik addımlardır. Onlar Qərbin təzyiqlərinə qarşı alternativ dəstək mənbəyi kimi dəyərləndirilir. Vəli Nəsrin fikrincə, bu, İranın özünü Qlobal Cənubun modeli və Qərbə qarşı alternativ lider kimi görməsi ilə bağlıdır.

2005-ci ildə qəbul olunmuş “2025-ci il vizyonu” sənədində İranın Qərbi Asiyada siyasi, iqtisadi, elmi və texnoloji liderliyə yüksəlməsi hədəflənir.

Muctəba Xamenei – gələcək rəhbər?

Vəli Nəsr kitabında Ayətullah Xameneinin ikinci oğlu Müctəba Xameneiyə xüsusi diqqət ayırır. Müctəba həm ailə bağları, həm də İraq müharibəsində elit “Həbib ibn Məzahir Əsədi” batalyonunda iştirakı ilə seçilir. Bu, onun gələcək lider kimi formalaşdığını göstərən mühüm indikator kimi təqdim olunur.

“İranın Böyük Strategiyası” sadəcə hadisələri izah etmir, həm də gələcəyə dair fundamental suallar qoyur. Regionun qarşıdakı aylarda hansı istiqamətə gedəcəyi yalnız Tehrandakı siyasi dairələrə deyil, bütün Yaxın Şərq geosiyasətinə təsir göstərəcək.

Vəli Nəsr bu əsərində İrana yalnız teokratik və ideoloji prizmadan baxmağın nə qədər məhdud olduğunu sübut edir və daha dərin, çoxqatlı strateji yanaşma ilə oxucunu baş-başa qoyur. Onun əsas sualı isə hələ cavabsız qalır: İran qarşıdakı fırtınalardan çıxmaq üçün "tülküyə çevrilə biləcəkmi"?