Hörmüz boğazı ətrafında siyasi və diplomatik təmaslar bazar günü əhəmiyyətli dərəcədə intensivləşib. Bir tərəfdən Vaşinqton Tehranla hər hansı razılaşma qarşısında sərt şərtlər irəli sürür, digər tərəfdən isə İran və Oman strateji dəniz dəhlizində gəmiçilik hərəkətini yenidən tənzimləmək üçün diplomatik mexanizmləri işə salır. Oman Sultanlığının yeni dəniz nizamını müzakirə etmək üçün regional toplantıya ev sahibliyi etməyə hazırlaşdığı bildirilir.
ABŞ prezidenti Donald Tramp İranın Vaşinqtonla razılaşma əldə etməyə can atdığını bəyan edib, lakin "əlverişsiz" adlandırdığı heç bir kompromisi qəbul etməyəcəyini və Tehranın heç vaxt nüvə silahı əldə etməsinə icazə verməyəcəyini vurğulayıb. İrlandiyaya səfəri zamanı danışan Tramp Tehranın danışıqlar aparmaq məqsədilə ABŞ-yə "davamlı zənglər etdiyini" bildirərək əlavə edib ki, : "Onlar uyğun bir razılaşmaya gəlməlidirlər. Mən əlverişsiz heç bir sövdələşməyə imza atmayacağam".
Tramp İranla müharibənin cari il ərzində başa çatacağını bir daha proqnozlaşdıraraq, bunun noyabr ayında keçiriləcək Konqresə aralıq seçkilərindən əvvəl və ya sonra baş verəcəyini istisna etməyib. O, müharibə başa çatan kimi benzin qiymətlərinin kəskin şəkildə ucuzlaşacağını vurğulayıb.
Trampdan "Venesuela modeli" təhdidi
Vaşinqtonun hesablamalarında iqtisadi maraqların ön planda olduğunu nümayiş etdirən Tramp, ABŞ-nin İrandakı iştirakını davam etdirmək və Venesuelada tətbiq olunan formata bənzər şəkildə ölkənin neftinə nəzarəti ələ almaq ehtimalını irəli sürüb. "Venesueladakı kimi orada qalıb nefti əlimizdə saxlamaq qərarı verməsək, nəticədə İrandan çıxacağıq. Venesueladan gələn ABŞ gəlirləri müharibənin xərclərini dəfələrlə ödəyib". -deyə o qedy edib.
Bu çıxış Hörmüz boğazının qlobal neft və qaz ixracatındakı kritik əhəmiyyəti fonunda əsas təzyiq rıçaqına çevrildiyi məqamda səslənib.
Tehran və Məsqət arasında dəniz razılaşması
İran prezidenti Məsud Pezeşkian isə Tehran və Məsqətin Hörmüz boğazında gəmiçiliyin tənzimlənməsi ilə bağlı çərçivə sazişinə gəldiyini açıqlayıb. Pezeşkian tərəflərin dəhlizlə bağlı danışıqlar apardığını, konkret fəaliyyət planı müəyyənləşdirdiyini və bazar ertəsi Omanda keçiriləcək nazirlər toplantısında detalların müzakirə olunacağını bildirib.
"Tasnim" agentliyinin məlumatına görə, tərəflər boğaza giriş və çıxış üçün yeni dəniz marşrutları üzərində razılıq əldə ediblər. Lakin bu razılaşma boğazın dərhal açılması anlamına gəlmir, yalnız prosesin hüquqi əsasını qoyur. Pezeşkian boğazın açıq qalmasını ABŞ-nin İrana qarşı tətbiq etdiyi hərbi blokada və hücumları dayandırması şərti ilə bağlayıb. O, görüşün nəticələrinin rəsmiləşdirilməsi üçün Beynəlxalq Dəniz Təşkilatına (IMO) rəsmi məlumat veriləcəyini qeyd edib.
Dəniz marşrutları ətrafında ziddiyyətlər
Danışıqların təfərrüatları göstərir ki, dəniz yollarının bölgüsü ilə bağlı ciddi fikir ayrılığı davam edir. "Tasnim" agentliyi Vaşinqtonun təkid etməsinə baxmayaraq, əldə olunan razılaşmanın cənub marşrutunu bağlı saxlamağı nəzərdə tutduğunu vurğulayır. Tehran gəmilərin keçidi zamanı onunla koordinasiyanın məcburi olduğunu bildirir və boğazda idarəetmə hüququnu qorumağa çalışır.
Bazar ertəsi Omanın Salalə şəhərində İran, İraq və regionun bir sıra digər dövlətlərinin iştirakı ilə Hörmüzdəki tənzimləmələri müzakirə edəcək toplantı planlaşdırılıb. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bildirib ki, iştirakçılara yeni dəniz xəritələri və birgə bəyanat layihəsi təqdim olunacaq, sənədlər isə IMO-ya göndəriləcək. İran tərəfi toplantını Körfəzdə təhlükəsizlik əməkdaşlığı üçün ilkin addım kimi təqdim etməyə çalışır. Lakin regionun bütün ölkələri tədbirə qatılmır; Bəhreyn İranın hücumlarına məruz qaldığını əsas gətirərək toplantıda iştirakdan imtina edib.
Döyüşlərin mərkəzindəki boğaz və ABŞ blokadası
28 fevralda başlayan müharibədən bəri Hörmüz boğazı ABŞ və İran arasında əsas qarşıdurma meydanına çevrilib. Müharibədən əvvəl dünya xam neftinin və mayeləşdirilmiş təbii qazın (LNG) beşdə birinin daşındığı və gündə təxminən 125 iri ticarət gəmisinin keçdiyi strateji məkanda hərəkət bir neçə onluğa qədər azalıb. Tehran keçən gəmilərdən "xidmət haqqı" almaq və idarəetməni tam leqallaşdırmaq istəsə də, Vaşinqton boğazın birtərəfli nəzarətə keçməsini qəti şəkildə rədd edir.
ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) son 60 gün ərzində İrana qarşı tətbiq etdiyi "Polad divar" adlı blokada çərçivəsində təxminən 100 ticarət gəmisinin marşrutunu dəyişdirdiyini və heç bir gəminin icazəsiz zonadan keçmədiyini bəyan edib. İyul ayının ortalarından bəri bərpa olunan sanksiyalar və dəniz blokadası səbəbindən İranın xam neft ixracı tamamilə dayanıb. Bu fonda Hörmüz üzərindəki danışıqlar təkcə naviqasiya nizamlanması deyil, bütövlükdə müharibənin başa çatması şərtləri üzərində gedən həlledici mübarizə kimi dəyərləndirilir.
