BAKI,VOA, Orxan Qədirzadə
ABŞ-ın siyasi sistemində din və dövlət münasibətləri 240 illik möhkəm konstitusion təməllər üzərində qurulub ki, bu da ölkənin həm dini hegemonluqdan qorunmasını, həm də cəmiyyətdə dini azadlığın saxlanılmasını təmin edir. Nyu-York kimi qlobal bir meqapolisin müsəlman meri Zohran Momdaninin seçilməsi ilə Vaşinqtonda Donald Trampın rəhbərliyi altında yüksələn sağ-məsihçi ritorikası arasındakı təzad, Amerika demokratiyasının dinlə imtahanını yenidən gündəmə gətirir. ABŞ Konstitusiyası istənilən dinə mənsub şəxsin, o cümlədən müsəlmanların dövlət vəzifəsi tutmasına hüquqi maneə tanımır və hakimiyyətə gedən yolu "iman testi" ilə deyil, seçici etimadı ilə müəyyən edir.
Amerika hüquq sisteminin təməlini qoyan "Atalar" – xüsusilə Ceyms Medison və Tomas Cefferson – dinin dövlət tərəfindən rəsmi dəstəklənməsinin həm dövləti, həm də dinin özünü zəiflətdiyinə inanırdılar. 1786-cı ildə Virciniya ştatında dini azadlıq haqqında qanunun qəbulu ilə rəsmi kilsə modelindən imtina edildi. Bu tarixi qərar 1787-ci ildə Federal Konstitusiyanın 6-cı maddəsinə daxil edilən "heç bir dini sınaq dövlət vəzifəsi üçün şərt kimi tələb oluna bilməz" bəndi ilə daha da möhkəmləndi. Bu bənd ABŞ-ın qurulduğu dövrdə Avropada hökm sürən "dövlət dini" anlayışına qarşı inqilabi bir addım idi.
Konstitusiyaya edilən Birinci Düzəliş isə bu müstəqilliyi ikiqat təminat altına aldı: dövlət nə rəsmi din təsis edə bilər, nə də dinin sərbəst icrasına mane ola bilər. Zaman keçdikcə bu müddəalar təkcə federal hökumətə deyil, 14-cü düzəliş vasitəsilə bütün ştatlara şamil edildi. Tarix boyu ABŞ-da katolik (Con Kennedi), yəhudi və müsəlman (Keyt Ellison, İlhan Ömər) siyasətçilərin yüksək vəzifələrə gəlməsi bu hüquqi çərçivənin nəticəsidir. Beləliklə, Konstitusiya müsəlman bir prezidentin seçilməsi üçün heç bir hüquqi "sədd" qoymur; əksinə, namizədin dini mənsubiyyətinə görə kənarlaşdırılmasını qadağan edir.
Buna baxmayaraq, siyasi reallıq bəzən konstitusion mətnlərlə ziddiyyət təşkil edir. Xüsusilə son illərdə Donald Tramp administrasiyası dövründə xarici siyasətdə və daxili ritorikada "ilahi müharibə" və ya məsihçi-evangelist arqumentlərin güclənməsi müşahidə olunur. Lakin bu, sistemin çökməsi deyil, siyasi konyunkturanın dəyişməsidir. ABŞ sistemi dini inancları şəxsi vicdan məsələsi hesab edərək, siyasi legitimliyi teoloji fəaliyyətdən ayırıb birbaşa konstitusion sadiqliyə və seçici iradəsinə bağlamışdır.
Ekspertlər deyir ki, ABŞ-da din və siyasət arasındakı münasibət statik deyil, daim təkamül edən bir debatdır. Dini kimliyin siyasi alətə çevrilməsi hallarına baxmayaraq, konstitusion qorunma mexanizmləri cəmiyyətin müxtəlif qruplarının idarəetmədə iştirakına imkan verir. Nəticə etibarilə, Amerika siyasi arxitekturası dövləti dini hegemonluqdan qorumaqla yanaşı, dinin cəmiyyətdəki mənəvi gücünü azadlıq çərçivəsində saxlamışdır ki, bu da onu bir çox Avropa ölkələrindən fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir.
