BAKI,VOA Orxan Qədirzadə

Rusiyanın 2022-ci ildən həbsdə saxladığı ABŞ vətəndaşı və keçmiş dəniz piyadası Robert Gilmanı azad etməsi Moskva ilə Vaşinqton arasında gərgin münasibətlər fonunda diqqətçəkən diplomatik hadisədir. ABŞ administrasiyası azadlığın humanitar səbəblərlə və heç bir güzəşt və ya məhbus mübadiləsi olmadan həyata keçirildiyini bildirir. Bununla belə, hadisəni yalnız humanitar qərar kimi qiymətləndirmək kifayət deyil.

Gilmanın azadlığı ABŞ-Rusiya münasibətlərində məhdud da olsa, birbaşa danışıqların işləyə bildiyini göstərən praktiki nümunə kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Birbaşa müzakirələrin nəticəsi

ABŞ Prezidenti Donald Trampın Vladimir Putinlə danışıqlarından sonra Rusiyanın Gilmanı azad etməyə razılaşdığını açıqlaması hadisənin arxasında birbaşa prezidentlərarası diplomatik kanalın dayandığını göstərir.

Vaşinqton xüsusilə “heç bir güzəşt edilməyib” mesajını ön plana çıxarır. Bu detal siyasi baxımdan əhəmiyyətlidir. Çünki Rusiya və ABŞ arasında saxlanılan şəxslərin məsələsi son illərdə daha geniş geosiyasi qarşıdurmanın tərkib hissəsinə çevrilib.

Məhbus mübadiləsinin baş verməməsi isə Rusiyanın bu qərarı müəyyən mənada humanitar jest və diplomatik siqnal kimi təqdim etməsinə imkan verir.

Lakin bu, Moskvanın ABŞ-la münasibətlərdə bütün problemləri həll etməyə hazır olduğu anlamına gəlmir. Daha çox, tərəflər arasında müəyyən məsələlər üzrə praktiki əməkdaşlıq kanallarının tamamilə bağlanmadığını göstərir.

Gilmanın səhhəti əsas amilə çevrilib

Gilmanın azad edilməsində onun səhhətinin kritik vəziyyətə düşməsi mühüm rol oynayıb. Məlumata görə, iyunun sonunda həbsxana xəstəxanasından Voronejdəki mülki xəstəxanaya köçürülüb və vəziyyətinin ağır olduğu bildirilib.

Bu məqam Moskvanın qərarına humanitar əsas verir. Eyni zamanda Vaşinqton üçün də məsələni siyasi və diplomatik gündəmdə saxlamaq imkanını artırıb.

Gilmanın ABŞ-a qayıtdıqdan sonra hərbi xəstəxanada tibbi və psixoloji müalicə alacaq olması göstərir ki, məsələ yalnız azadlıqla yekunlaşmır. Onun uzunmüddətli həbsinin fiziki və psixoloji nəticələri də ABŞ tərəfindən ayrıca qiymətləndiriləcək.

“Güzəştsiz azadlıq” mesajının siyasi əhəmiyyəti

ABŞ Dövlət Departamentinin azadlığın hər hansı mübadilə prosesinin bir hissəsi olmadığını xüsusi vurğulaması Vaşinqtonun daxili və xarici auditoriyaya verdiyi mesajdır.

Əgər məhbus mübadiləsi baş versəydi, bu, Rusiyaya qarşı daha geniş siyasət fonunda Vaşinqtonun müəyyən güzəştə getməsi kimi təqdim oluna bilərdi. İndi isə ABŞ administrasiyası hadisəni Rusiyanın humanitar qərarı kimi çərçivələndirir.

Trampın “Rusiya əvəzində heç kim tələb etmədi” açıqlaması da məhz bu xətti gücləndirir.

Bu yanaşma ABŞ rəhbərliyinə bir tərəfdən öz vətəndaşının azadlığını siyasi uğur kimi təqdim etməyə, digər tərəfdən isə Moskva ilə daha geniş danışıqların mümkünlüyünü qorumağa imkan verir.

Hadisə Ukrayna müharibəsi fonunda baş verir

Gilmanın azad edilməsi təsadüfi olaraq Ukrayna müharibəsi ilə bağlı diplomatik fəallığın artdığı bir mərhələyə təsadüf edir.

Verilən materialda Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin ABŞ nümayəndələrinə müharibənin sona çatdırılması ilə bağlı təkliflər təqdim etdiyi, Vaşinqtonun isə Ukraynanın “Patriot” raketlərinin istehsalına cəlb edilməsi variantını müzakirə etdiyi qeyd olunur.

Bu kontekstdə Gilmanın azadlığı daha geniş ABŞ-Rusiya dialoqunun kiçik, lakin əhəmiyyətli elementi kimi görünə bilər.

Burada mühüm məsələ ondan ibarətdir ki, humanitar məsələlər daha geniş diplomatik proses üçün etimad yaradan kiçik addımlara çevrilə bilər. Tərəflər Ukrayna müharibəsi kimi fundamental məsələlərdə razılığa gəlməsələr belə, məhbusların azad edilməsi, konsulluq məsələləri və humanitar problemlər üzrə məhdud əməkdaşlıq kanalları saxlana bilər.

Moskva üçün də bu qərarın diplomatik faydası var

Rusiyanın Gilmanı azad etməsi yalnız Vaşinqton üçün deyil, Moskva üçün də müəyyən diplomatik üstünlüklər yaradır.

İlk növbədə, Rusiya bu addımla özünü humanitar məsələlərdə dialoqa açıq tərəf kimi təqdim edə bilər. İkincisi, ABŞ-la münasibətlərdə tam qarşıdurma modelinin hökm sürmədiyini göstərir.

Bu, xüsusilə Tramp administrasiyası ilə münasibətlər baxımından əhəmiyyətlidir. Əgər Vaşinqton və Moskva arasında daha geniş danışıqlar prosesi davam edərsə, belə humanitar qərarlar tərəflər arasında müəyyən etimad kapitalının formalaşmasına xidmət edə bilər.

Lakin bir şəxsin azadlığı əsasında Moskvanın ümumi ABŞ siyasətində dönüş etdiyini iddia etmək üçün hələ kifayət qədər əsas yoxdur.

ABŞ-ın qarşısında hələ digər məhbus məsələləri qalır

ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio Gilmanın azadlığını alqışlasa da, Rusiyada digər amerikalıların da azad edilməsini tələb etdiyini bildirib.

Xüsusilə Stiven Hubbardın adı çəkilir. Bu isə Vaşinqton üçün məsələnin yalnız Gilmanın azadlığı ilə bitmədiyini göstərir.

Əksinə, ABŞ administrasiyası bundan sonra Moskva qarşısında digər amerikalı məhbusların taleyini də gündəmə gətirə bilər. Beləliklə, Gilmanın azadlığı təkbaşına hadisədən daha çox, gələcək danışıqlar üçün presedent rolunu oynaya bilər.

Robert Gilmanın azad edilməsi ABŞ-Rusiya münasibətlərində böyük dönüş nöqtəsi deyil. Lakin bu hadisənin simvolik və diplomatik əhəmiyyəti var.

Birincisi, Tramp-Putin birbaşa təmaslarının konkret humanitar nəticə verə bildiyi nümayiş olunur. İkincisi, Rusiya və ABŞ arasında bütün siyasi fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, müəyyən məsələlərdə praktiki əməkdaşlıq imkanlarının qaldığı görünür. Üçüncüsü, məhbus məsələsi Ukrayna müharibəsi ətrafında mümkün daha geniş diplomatik prosesin humanitar komponentlərindən birinə çevrilə bilər.

Ən vacib məqam isə budur: Vaşinqtonun “heç bir güzəşt edilmədi” açıqlamasına baxmayaraq, belə addımların ardı gəlsə, bu, ABŞ-Rusiya münasibətlərində məhdud humanitar əməkdaşlıqdan daha geniş diplomatik təmaslara keçid üçün zəmin yarada bilər.

Hazırda isə Gilmanın azadlığını Moskva ilə Vaşinqton arasında barışıq əlamətindən daha çox, qarşıdurmanın ən sərt mərhələsində belə açıq saxlanılan diplomatik kanalların göstəricisi kimi qiymətləndirmək daha doğru olar.